Lời nói phải được đọc cùng hành động
Một nhân vật có thể dùng giọng mềm mỏng để đạt mục đích không tốt. Muốn hiểu lời nói, cần xem người ấy nói với ai, vào lúc nào, làm gì trước và sau lời nói, kết quả quan hệ thay đổi ra sao.
Khi Chí đến gây sự ở nhà bá Kiến, bá Kiến không đối đầu theo cách lí Cường đã làm. Hắn trước hết giải tán những người chung quanh, rồi đổi giọng thân mật, mời Chí vào nhà. Sự khôn khéo làm căng thẳng hạ xuống và đưa Chí vào thế dễ bị điều khiển.
Vì thế, vẻ nhã nhặn không đủ để kết luận bá Kiến nhân hậu. Cần đọc nó trong cả quan hệ quyền lực và việc Chí sau đó bị sử dụng làm công cụ gây hại.
Từ giải tán đám đông đến gọi “anh Chí”
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn trích SGK.
Bá Kiến quát những người vợ và đuổi dân làng đang tụ tập, làm vụ gây sự bớt người chứng kiến. Sau đó, hắn gọi “anh Chí”, mời vào uống nước, vin vào chuyện họ hàng và trách con mình nóng nảy. Lối nói khiến Chí có cảm giác được tôn trọng sau khi bị lí Cường coi thường.
Trình tự ấy cho thấy bá Kiến hiểu tâm lí người đối diện. Hắn không đơn thuần giảng hòa; sự dịu giọng phục vụ việc thu phục Chí. Phần kể lược tiếp theo cho biết Chí dần thành kẻ đâm thuê, chém mướn, làm hại người làng.
Chi tiết lời nói chỉ có sức chứng minh khi được nối với chuỗi hành động và hậu quả. Tách riêng lời mời nước để khen một nhân vật “tốt bụng” sẽ làm sai ý nghĩa cảnh truyện.
Củng cố kiến thức
Vì sao không thể chỉ dựa vào lời mời uống nước để kết luận bá Kiến nhân hậu?
Lời mời có giá trị khi đặt đúng tình huống.
Đúng: động cơ và tác dụng hiện trong chuỗi ứng xử.
Bá Kiến trực tiếp gọi và mời Chí.
Cách gọi thân mật không xóa quan hệ quyền lực.
Lời giải
Đáp án B. Bá Kiến chủ động thay đổi thế cuộc, làm Chí dịu xuống và dần trở thành công cụ cho mình. Vì vậy, lời mời cần được đọc như một phần của cách thao túng. A phủ nhận chi tiết; C sai người giao tiếp; D nhầm sắc thái thân mật với bình đẳng thật.
Củng cố kiến thức
Cách triển khai nào phân tích được nghệ thuật khắc họa bá Kiến?
Tên và lời kết chung chưa giải thích cách khắc họa.
Cần giải thích sắc thái và mục đích trong ngữ cảnh.
Tóm tắt chưa chỉ ra tác dụng của cách thể hiện.
Đúng: dùng tương quan các chi tiết để giải thích tính cách.
Lời giải
Đáp án D. Sự đổi cách ứng xử với những người khác nhau cho thấy bá Kiến biết điều chỉnh giọng để kiểm soát tình thế. D nêu chi tiết, đặt chúng trong quan hệ và giải thích tính cách. A, B, C mới giới thiệu, trích hoặc kể lại, chưa làm rõ cách khắc họa.