Một vật nhỏ nối diễn biến với điều được suy ngẫm
Cây diêm cuối cùng của Cao Huy Thuần, trích Chuyện trò, là văn bản thực hành đọc. SGK gợi chú ý tự sự–trữ tình và màu sắc hư cấu, lạ lùng của câu chuyện. Người xưng tôi trong chuyện không mặc nhiên là tác giả kể một trải nghiệm chiến đấu thật.
Hai người thuộc hai phía đối địch gặp trong ngôi chùa giữa bão tuyết. Cây diêm cuối trở thành điểm căng thẳng vì liên quan ngọn lửa và sự sống. Những hành động cứu nhau nối tình thế hiểm nguy với suy tư về chất người.
Lời kể có việc xảy ra, có câu hỏi, khả năng và suy ngẫm. Cần phân biệt các lớp ấy; không xem mọi điều người kể tự hỏi đều đã thành sự thật. Cũng không chốt kết thúc ở nơi vừa nhóm được lửa: văn bản còn kể tiếp.
Không dừng trước bước ngoặt cuối
Phân tích do BTVN biên soạn theo toàn đoạn SGK:
Người cầm súng đưa diêm rồi giấy cho người kể, sau đó giữ cây diêm cuối để châm lửa. Khi bếp cháy, người kể thoát nguy hiểm trước mắt; nhưng người kia gục xuống, và lời kể nhận ra anh đã bị thương. Không có chi tiết người kể đâm anh: dao đã bị giật, ném xuống.
Sau đó người kể trở về đơn vị; khi hết chiến tranh lại xây một ngôi chùa và giữ bài thơ của người đã cứu mình. Diễn biến ấy kéo câu chuyện vượt khỏi việc nhóm lửa thành suy tư, tưởng nhớ tình người.
Lửa có nghĩa cụ thể là bếp cứu khỏi rét. Những câu hỏi về một ngọn lửa đã có trong lòng mở thêm lớp nghĩa về khả năng không hủy diệt, biết cứu nhau. Đây là suy tư nghệ thuật, không phải báo cáo một loại lửa vật chất trong cơ thể hoặc hướng dẫn cứu người trong bão tuyết.
Củng cố kiến thức
Theo diễn biến được phân tích, vì sao không nên kết luận người kể đã đâm người kia?
Đúng: giữ đúng chuỗi hành động và thông tin sau đó.
Có phản ứng vung dao nhưng cần theo diễn biến tiếp.
Người kia gục xuống sau khi lửa cháy.
Anh vẫn ở đó để nhóm lửa và cứu người kể.
Lời giải
Đáp án A. Theo hành động: người kể hoảng hốt vung dao, ngừng tay; người kia giật dao, ném xuống rồi nhóm lửa. Sau đó lời kể nhận anh đã có vết thương. Không chuyển một phản ứng bị ngăn lại thành hành động đâm đã thực hiện hoặc bỏ bước sau khi bếp cháy.
Củng cố kiến thức
Cách đọc hai lớp nghĩa ngọn lửa nào phù hợp ví dụ?
Lời suy tư không phải một báo cáo thí nghiệm.
Việc nhóm bếp liên quan nguy cơ chết rét.
Đúng: nghĩa cụ thể làm điểm tựa cho suy tư.
Các hành động cung cấp căn cứ cho lớp nghĩa gợi ra.
Lời giải
Đáp án C. Nhận tác dụng cụ thể của bếp trong cảnh rét. Tiếp đó đọc những câu hỏi nối việc không bắn, chùn tay và cứu nhau với lửa trong lòng. Hai lớp liên hệ, làm rõ suy tư về tình người; không chuyển ẩn dụ thành vật chất hoặc bỏ diễn biến.