Không chỉ đếm khổ hoặc nêu chủ đề
Cấu tứ trong thơ gắn với việc hình dung, tổ chức hướng phát triển của hình tượng để cảm nhận, cảm xúc được bộc lộ thành một chỉnh thể. Tứ thơ là ý tưởng đã được hiện thực hóa bằng hình tượng, giọng điệu, mạch triển khai; không chỉ là một ý khái quát còn tách khỏi lời thơ.
Khi đọc, tìm hình ảnh hoặc ý tưởng làm điểm tựa, theo dõi các phần liên kết, lặp lại, biến đổi hay tương phản ra sao. Bố cục chia bài thành những phần giúp quan sát, nhưng đếm số khổ chưa giải thích được sự gắn kết ấy. Nói “bài thơ viết về nỗi nhớ” cũng mới nêu chủ đề.
Có thể có những cách diễn giải cấu tứ khác nhau. Điều cần giữ là căn cứ từ toàn bài và quan hệ giữa các yếu tố, không ép mọi bài vào một công thức tên gọi giống nhau.
Một âm thanh gọi dậy nhiều lớp nhớ
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Nhớ đồng” của Tố Hữu trong SGK:
Tiếng hò nghe trong cảnh tù đày khơi nỗi nhớ. Những hình ảnh ruộng đồng, người lao động, người thân, rồi hành trình tìm lẽ sống và tự do được gọi dậy. Các khổ ngắn lặp trở lại nhắc cảnh hiện tại, trong khi những phần giữa mở rộng thế giới trong kí ức.
Không chỉ liệt kê “nhớ cảnh, nhớ người”: cần thấy tiếng hò là điểm khơi, hiện tại tù ngục và quá khứ tự do liên hệ qua nhịp trở về của những khổ ngắn. Nhờ đó nỗi nhớ vận động thành khát vọng được trở lại đời sống và hoạt động. Sự liên kết này giúp hình dung cấu tứ, chứ không chỉ số lượng khổ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đi vào cấu tứ hơn là chỉ nêu bố cục hoặc chủ đề?
Số khổ chưa giải thích quan hệ.
Chủ đề chưa cho biết cách tổ chức.
Đúng: nêu điểm khơi, mối nối và hướng phát triển.
Nhận xét quá chung, không có quan hệ cụ thể.
Lời giải
Đáp án C. Tìm cách các phần được liên kết: âm thanh khơi nhớ, hình ảnh mở rộng kí ức, khổ lặp nhắc cảnh hiện tại. Từ quan hệ ấy thấy hướng vận động cảm xúc. Đó là bước tìm hiểu cấu tứ, không chỉ đếm khổ hay gọi tên chủ đề.
Củng cố kiến thức
Khi đưa ra một cách hiểu về cấu tứ, cần kiểm điều gì?
Đúng: sức thuyết phục nằm ở căn cứ và quan hệ.
Mỗi bài có cách tổ chức riêng.
Không loại dữ kiện để giữ kết luận.
Thuật ngữ không thay phần giải thích.
Lời giải
Đáp án A. Đối chiếu nhận xét với cả phần mở, sự phát triển và kết. Nếu không giải thích được các chỗ lặp, chuyển hoặc tương phản, cần điều chỉnh cách hiểu. Một tên gọi ngắn chỉ hữu ích sau khi đã làm rõ quan hệ thực trong bài.