Lời nói cũng thực hiện hành động
**Đối thoại** là lời nhân vật trao đổi với nhau; **độc thoại** là lời nhân vật tự bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc với chính mình. Cần xét lời nói hướng tới ai và trong hoàn cảnh nào, không chỉ nhìn độ dài: một lượt thoại dài vẫn có thể là đối thoại.
Lời thoại kịch vừa bộc lộ tính cách, tâm trạng vừa thực hiện hành động: hỏi để dò xét, khuyên để cứu người, từ chối để bảo vệ lựa chọn, cầu xin để thuyết phục. Trong bi kịch, ngôn ngữ thường giàu suy tư, biện luận và cảm xúc vì nhân vật phải đối diện những lựa chọn khó khăn.
**Chỉ dẫn sân khấu** cho biết người vào, ra, cử chỉ, giọng nói, âm thanh, ánh sáng và cách dàn cảnh. Đọc chỉ dẫn cùng lời thoại giúp nhận ra tình thế, hiểu điều người xem biết và phân biệt nó với điều nhân vật đã biết.
Cùng là lời nói, nhưng hướng tới những người khác nhau
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn Hăm-lét trong SGK:
Khi vua hỏi những người được sai đến gặp Hăm-lét về tình trạng của chàng, đó là đối thoại. Đặt các câu hỏi cạnh kế hoạch nghe lén sau đó, có thể nhận ra mục đích dò xét dưới vẻ ngoài quan tâm.
Khi vua tự nhắc tới tội ác và lương tâm của mình, lời nói hướng vào bản thân. Người xem được biết nỗi bất an mà vua không công khai với Hăm-lét. Không thể kể lại thành vua đã thú tội với chàng.
Chỉ dẫn vua và Pô-lô-ni-út ẩn đi còn cho thấy cuộc gặp với Ô-phê-li-a đã bị sắp đặt. Lời thoại và cách bố trí nhân vật phối hợp để tạo không khí giả trá, dò xét.
Củng cố kiến thức
Muốn phân biệt một lượt thoại dài là đối thoại hay độc thoại, căn cứ nào quan trọng nhất?
Câu hỏi có thể xuất hiện trong cả hai hình thức.
Vị trí không quyết định người tiếp nhận lời nói.
Có hoặc không tên riêng chưa đủ phân biệt.
Đúng: xét hướng lời nói và hoàn cảnh phát ngôn.
Lời giải
Đáp án D. Đối thoại là lời trao đổi giữa nhân vật; độc thoại là sự tự bộc lộ với chính mình. Vì vậy cần xác định người nói đang nói với ai, có chờ lời đáp trong cuộc trao đổi hay không. Độ dài và vị trí của lượt thoại chỉ là dấu hiệu phụ.
Củng cố kiến thức
Chỉ dẫn vua và Pô-lô-ni-út ẩn đi trước khi Hăm-lét xuất hiện giúp làm rõ điều gì?
Chỉ dẫn không cho biết Hăm-lét đã được báo trước.
Đúng: phân biệt thông tin của người xem với hiểu biết của nhân vật.
Ẩn nấp là một phần của kế hoạch nghe lén.
Tự nhắc tội lỗi không đồng nghĩa công khai thú tội.
Lời giải
Đáp án B. Người đọc được tiếp cận kế hoạch do thám và chỉ dẫn ẩn nấp nên hiểu hoàn cảnh bị sắp đặt. Tuy nhiên, thông tin ấy không tự trở thành điều mọi nhân vật đều biết. Sự chênh lệch này làm cuộc gặp thêm căng thẳng và cho thấy vai trò của chỉ dẫn sân khấu.