Đọc lời trong quy ước của sân khấu chèo
**Xưng danh** là hình thức nhân vật tự giới thiệu trước khán giả. Trong chèo, nhân vật có thể nói cả nét tính cách, hành động hoặc điều không thường công khai ngoài đời. Quy ước này giúp khán giả nhanh chóng biết người đang xuất hiện để tập trung theo dõi cách thể hiện.
**Tiếng đế** là lời xen vào, phụ hoạ hoặc đáp lại lời diễn viên đang diễn; có thể xuất phát từ khán giả hoặc người đứng trong cánh gà. Nó tạo sự giao tiếp gần gũi giữa sân khấu với người xem, không nhất thiết là lời một nhân vật mới trong tích.
**Hát ngược** dùng những quan hệ trái thông thường, dựa chất liệu ca dao nói ngược. Trong lớp Xúy Vân, cách nói ấy góp phần tạo biểu hiện giả dại. Muốn hiểu tác dụng, cần chỉ ra điều bị đảo và đặt trong tình thế, không chỉ gọi chung là lời khó hiểu.
Hai cách lời trò hướng tới người xem
Phân tích BTVN theo bản trích SGK tr. 128–130.
Trước khi xưng danh, Xúy Vân hỏi có phải tự giới thiệu không; tiếng đế đáp rằng không xưng danh thì không biết là ai. Hỏi–đáp tạo cảm giác người diễn và người xem cùng tham gia. Sau đó nàng nói tên và kể cả việc phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương. Đó là cách sân khấu báo cho khán giả hiểu nhân vật, không phải một cuộc tự giới thiệu thông thường ngoài đời.
Ở đoạn hát ngược, chuột được đặt ở cành rào, muỗi ở cánh dơi; trứng gà lại tha con quạ. Các sự vật liên tiếp đi vào những quan hệ đảo lộn. Sự bất thường của lời phối hợp với chỉ dẫn vừa đi vừa cười ở cuối lớp chèo, làm hiện ra dáng vẻ giả dại trên sân khấu.
Hai trường hợp có chức năng khác nhau: xưng danh và tiếng đế giúp định hướng tiếp nhận, còn hát ngược góp phần biểu hiện trạng thái trong tình thế. Nhận ra quy ước giúp không vội gạt lời trò là vô lí; dưới màn giả dại, những nỗi niềm thật vẫn được các lời hát khác bộc lộ.
Củng cố kiến thức
Tiếng đế trước lời xưng danh có tác dụng nào trong ví dụ?
Tiếng đế không tự tạo một nhân vật mới trong tích.
Xúy Vân vẫn trực tiếp nói và hát.
Đúng: hỏi–đáp thể hiện quy ước giao tiếp sân khấu.
Đây là lời đáp trong trình diễn, không phải cước chú.
Lời giải
Đáp án C. Xúy Vân hỏi về việc xưng danh, tiếng đế đáp lại rồi nàng giới thiệu mình. Chuỗi ấy giúp khán giả nhận biết nhân vật và cho thấy sự gần gũi giữa người diễn với người xem. Không nên đồng nhất tiếng đế với một vai mới trong câu chuyện.
Củng cố kiến thức
Hình ảnh trứng gà tha con quạ góp phần biểu hiện điều gì trong đoạn hát ngược?
Quan hệ trứng gà tha quạ trái thông thường.
Đúng: nhận diện cách nói và chức năng trong tình thế.
Đây là đoạn hát ngược, không phải cảnh lao động sum họp.
Hình ảnh không nêu tên hoặc quê quán.
Lời giải
Đáp án B. Trứng gà bị gán hành động tha một con quạ, khiến quan hệ thông thường bị đảo. Cùng những hình ảnh nói ngược khác, nó tạo một chuỗi lời bất thường trong màn giả dại. Tác dụng phải được hiểu từ tình thế sân khấu, không đọc như thông tin tả thực.