Dấu lược bỏ không cho phép làm sai nghĩa
**Tỉnh lược** trong trường hợp trích dẫn là bỏ bớt phần không cần thiết đối với mục đích đang trình bày. Người trích có thể đánh dấu phần bị bỏ bằng dấu ba chấm trong ngoặc vuông: **[…]**.
Dấu này thông báo rằng bản dẫn không chứa toàn bộ lời ở vị trí ấy. Nó khác dấu ba chấm vốn do tác giả dùng trong nguyên bản. Muốn biết phần nào do người trích lược đi, cần đối chiếu cách đánh dấu và bản nguồn.
Lược bỏ phải giữ đúng ý. Các từ phủ định, điều kiện hoặc giới hạn có thể quyết định nghĩa câu; bỏ chúng dễ làm nhận định bị hiểu ngược hoặc bị mở rộng quá mức. Nếu rút gọn khiến câu khó hiểu, có thể dẫn một đoạn ngắn đầy đủ hơn hoặc diễn đạt gián tiếp trung thành, có ghi nguồn.
Kiểm ý trước và sau khi rút gọn
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn để minh hoạ cách trích dẫn:
**Câu nguồn:** “Nghiên cứu cần tư liệu phù hợp với câu hỏi, dù tư liệu được thu thập từ sách, báo hay quan sát.”
**Cách dẫn rút gọn:** “Nghiên cứu cần tư liệu phù hợp với câu hỏi […]”. Phần bỏ là thông tin về nơi thu thập, không làm mất yêu cầu chính: tư liệu phải phù hợp với câu hỏi nghiên cứu. Người trích vẫn phải ghi xuất xứ khi câu nguồn là lời của một tài liệu thực.
Xét câu nguồn khác do BTVN viết: “Không thể kết luận về toàn tác phẩm nếu chỉ dựa vào một chi tiết.” Nếu dẫn thành “[…] có thể kết luận về toàn tác phẩm nếu chỉ dựa vào một chi tiết”, người trích vừa bỏ phủ định, vừa đổi lời còn lại. Câu mới trái hẳn ý gốc; dấu […] không làm cách dẫn ấy trở nên đúng.
Khi kiểm lời dẫn, cần đối chiếu cả từ ngữ lẫn nội dung: phần giữ có đúng nguyên văn không, phần bỏ có làm mất điều kiện hoặc đổi nghĩa không?
Củng cố kiến thức
Trong cách dẫn rút gọn câu đầu ở ví dụ, dấu […] có chức năng gì?
Đúng: dấu đánh dấu phần bị tỉnh lược khi dẫn.
Câu nguồn hoàn chỉnh đã được nêu.
Phần trước dấu được giữ từ câu nguồn.
Dẫn rút gọn vẫn giữ nguyên phần lời được chọn.
Lời giải
Đáp án A. Câu nguồn có thông tin về các nơi thu thập tư liệu; cách dẫn đã bỏ phần đó và đặt dấu […] tại vị trí lược. Dấu chỉ việc rút bớt của người trích, không phải dấu báo tác giả bỏ dở và không biến câu thành diễn đạt gián tiếp.
Củng cố kiến thức
Vì sao cách dẫn câu thứ hai trong ví dụ không đúng?
Có thể rút gọn nếu giữ đúng lời và nghĩa cần dẫn.
Dấu lược bỏ không biến lời trích nguyên văn thành lời dẫn gián tiếp.
Đúng: phải kiểm cả nguyên lời lẫn nội dung.
Không bắt buộc bỏ vế điều kiện; nếu bỏ làm đổi nghĩa thì càng không đúng.
Lời giải
Đáp án C. Câu nguồn phủ nhận việc suy rộng từ một chi tiết, còn câu dẫn lại nói có thể làm như vậy. Ngoài bỏ phủ định, người dẫn còn đổi phần từ ngữ được giữ. Dấu lược bỏ chỉ báo có phần bị bỏ, không cho phép sửa nguyên lời hoặc đảo nghĩa.