Thuyết phục khác phê phán một người
Bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hoặc quan niệm cần nêu rõ điều muốn thay đổi, biểu hiện, tác hại và cách thay đổi. Người viết cần hiểu hoàn cảnh, lí do đối tượng duy trì thói quen hoặc quan niệm, thể hiện sự tôn trọng và cảm thông.
Chuẩn bị bằng các câu hỏi: thói quen hoặc quan niệm nào đang được bàn? Nó biểu hiện ra sao? Tác hại có căn cứ nào? Người đọc có thể băn khoăn điều gì? Bước thay đổi nào vừa sức, cần sự hỗ trợ nào? Không tự đặt số liệu, gán động cơ xấu hoặc chẩn đoán một người để tăng sức nặng.
Dàn ý có thể gồm: mở bài giới thiệu điều cần thay đổi và mục đích; thân bài phân tích biểu hiện, lí do nên thay đổi, trao đổi với băn khoăn và đề xuất cách làm; kết bài nêu ích lợi, mong muốn thay đổi. Trật tự linh hoạt theo đối tượng, không phải mẫu bắt buộc. Với một quan niệm, cần giải thích cách hiểu và hệ quả của nó, không chỉ liệt kê hành vi.
Ví dụ lập dàn ý về việc ngắt lời
Tình huống giả định do BTVN biên soạn: một nhóm học tập muốn hạn chế thói quen ngắt lời khi người khác chưa trình bày xong. Đây không phải khảo sát một lớp có thật.
Mở bài: nêu mục tiêu trao đổi để mọi ý kiến được nghe đầy đủ, không nêu tên một người để chê trách. Thân bài thứ nhất làm rõ biểu hiện: chen lời khi ý chưa trọn, khiến người nói phải dừng và nhóm có thể hiểu thiếu ý. Lí lẽ cần chỉ ra quan hệ giữa hành vi và trở ngại, không chỉ gọi hành vi “rất xấu”.
Thân bài tiếp theo trao đổi với băn khoăn: sợ quên ý có thể khiến người nghe muốn nói ngay. Đề xuất ghi từ khoá, đợi lượt, xin phép hỏi khi cần làm rõ và thống nhất tín hiệu xin phát biểu. Bước thay đổi có thể thử trong lần họp tiếp theo rồi cùng nhận xét. Kết bài hướng tới lợi ích hiểu đúng và hợp tác, không hứa mọi cuộc thảo luận sẽ hết bất đồng.
Nếu đưa một lần ngắt lời trong ví dụ, chỉ nói nó minh hoạ một khả năng. Không suy rộng thành số liệu về toàn bộ học sinh.
Củng cố kiến thức
Ý nào cần bổ sung nếu dàn ý chỉ có biểu hiện ngắt lời và lời yêu cầu dừng ngay?
Đúng: có cơ sở thuyết phục và hướng hành động.
Phê phán công khai cá nhân không thay lí lẽ.
Số liệu không xác thực làm mất độ tin cậy.
Tôn trọng lượt nói không xoá mọi khác biệt ý kiến.
Lời giải
Đáp án A. Bài cần trả lời cả vì sao nên thay đổi và có thể thay đổi thế nào. Với ngắt lời, cần lí giải nguy cơ hiểu thiếu, nhận ra lí do sợ quên ý rồi đề xuất ghi từ khoá, đợi lượt. Chỉ mệnh lệnh dừng lại chưa đáp ứng vai trò thuyết phục.
Củng cố kiến thức
Cách xử lí băn khoăn “Đợi lâu thì sẽ quên ý” nào phù hợp dàn ý?
Không đủ căn cứ gán động cơ.
Hiểu băn khoăn giúp đề xuất phù hợp.
Cách ấy không giải quyết trở ngại đã nêu.
Đúng: trao đổi cảm thông đi cùng bước cụ thể.
Lời giải
Đáp án D. Trước hết nhận ra lí do có thể khiến thói quen được duy trì. Sau đó tìm cách khắc phục lí do ấy mà vẫn giữ mục tiêu lắng nghe. Ghi ý và quy ước lượt nói là giải pháp có thể thử, khác với quy kết hoặc từ bỏ hoàn toàn điều cần thay đổi.