Lời nhân vật không tự là sự thật của tác phẩm
Đọc sử thi cần đặt lời nói, hành động trong quan hệ với lời người kể và quan niệm của cộng đồng ở thế giới truyện. Một lời buộc tội bộc lộ cách nhìn của người nói; không tự chứng minh người bị buộc tội có lỗi.
Ra-ma buộc tội là nhan đề bản trích Ra-ma-ya-na của Van-mi-ki do người soạn SGK đặt. Cuộc gặp diễn ra trước nhiều người. Khi phân tích Ra-ma, cần xét cả việc chàng viện dẫn danh dự dòng họ lẫn chi tiết người kể cho thấy chàng đau đớn. Không chỉ chọn một lớp lời rồi xoá phần còn lại.
Cách đọc hai lớp lời về Ra-ma
Phân tích BTVN theo bản trích SGK. Trong lời nói với Xi-ta, Ra-ma nhấn mạnh việc trả thù kẻ thù, bảo vệ uy tín và danh dự dòng họ. Chàng nghi ngờ nàng vì nàng từng bị giữ ở nơi kẻ khác. Đó là lí do chàng nêu, không phải bằng chứng người kể xác nhận Xi-ta phản bội.
Lời kể lại cho biết Ra-ma đau đớn khi thấy nàng và hành xử trước đám đông vì sợ tai tiếng. Vì thế có thể nhận ra giằng co giữa tình cảm riêng với ý thức danh dự, vị thế. Nhận ra giằng co không có nghĩa xoá tổn thương mà lời buộc tội gây ra cho Xi-ta.
Một phân tích có căn cứ cần nối lời nói và lời kể để thấy nhân vật trong hoàn cảnh phức tạp. Cách đọc này không biến định kiến giới ở thế giới sử thi thành chuẩn phải áp dụng cho con người ngày nay.
Củng cố kiến thức
Từ việc Ra-ma nghi ngờ Xi-ta vì nàng bị giữ ở nhà kẻ khác, có thể kết luận gì?
Lời buộc tội không tự là bằng chứng.
Đúng: phân biệt chủ thể phát ngôn và mức xác nhận.
Ví dụ đã nêu lời kể về đau đớn.
Danh dự được nhấn mạnh trong lời chàng.
Lời giải
Đáp án B. Trước hết xác định ai nói: Ra-ma. Tiếp theo xét nội dung: chàng nghi ngờ dựa vào hoàn cảnh nàng bị giữ, không nêu bằng chứng phản bội. Lời kể và lời đáp của Xi-ta cần được đọc cùng; không chuyển nghi ngờ của một nhân vật thành sự thật của toàn tác phẩm.
Củng cố kiến thức
Cách phân tích nào giữ được cả hai lớp lời trong ví dụ?
Bỏ một căn cứ quan trọng.
Đau đớn không xác nhận lời buộc tội.
Đúng: không giản lược nhân vật hay xoá tổn thương.
Không chuyển quan niệm lịch sử thành chuẩn hiện hành.
Lời giải
Đáp án C. Lời kể về đau đớn cho thấy tình cảm chưa bị xoá; lời buộc tội nhấn mạnh danh dự và vị thế. Đối chiếu hai lớp lời giúp nhận ra xung đột. Tuy nhiên xung đột không làm nghi ngờ trở thành bằng chứng hoặc khiến tổn thương của Xi-ta không còn đáng xét.