Nhân vật làm rõ chủ đề bằng cách nào?
Bài nghị luận phân tích, đánh giá chủ đề và nhân vật cần giới thiệu tác phẩm, nêu vấn đề nổi bật rồi giải thích cách nhân vật góp phần thể hiện vấn đề đó. Chủ đề không phải một khẩu hiệu gắn vào truyện; nhân vật cũng không chỉ là danh sách các phẩm chất.
Tìm ý từ tình thế, quan hệ, ngoại hình, lời nói, hành động, suy nghĩ và cách người kể khắc hoạ. Với mỗi chi tiết, hỏi: nó làm rõ phương diện nào; quan hệ với nhân vật khác ra sao; giúp thể hiện vấn đề tác phẩm thế nào? Đánh giá cần dựa hiệu quả của cách thể hiện và có thể nêu cách hiểu riêng có căn cứ.
Dàn ý có thể giới thiệu tác phẩm, khái quát chủ đề, phát triển các luận điểm từ nhân vật và quan hệ giữa họ, rồi kết luận giá trị. Thứ tự khái quát và phân tích có thể thay đổi, miễn mạch lạc. Không phải phân tích mọi nhân vật đều dài như nhau; chọn đối tượng giúp làm rõ trọng tâm.
Ví dụ tìm ý từ tình thương trong bản trích
Dàn ý phân tích tự biên soạn của BTVN theo Người cầm quyền khôi phục uy quyền trong SGK, không phải bài mẫu bắt buộc.
Trọng tâm: bản trích làm nổi sức mạnh tinh thần của tình thương khi đặt cạnh quyền lực được thực thi tàn nhẫn. Luận điểm thứ nhất xét Phăng-tin trong tình thế lo cho con, đang cần được bảo vệ; điều đó làm rõ ý nghĩa lời xin của Giăng Van-giăng, không chỉ dùng nhân vật làm phần kể mở đầu.
Luận điểm thứ hai phân tích Giăng Van-giăng qua việc xin thời gian, ngăn quấy rầy và chăm sóc người đã chết: tình thương chuyển thành hành động. Luận điểm thứ ba đối chiếu Gia-ve, từ quát tháo tới run sợ; quan hệ hai nhân vật làm rõ khác biệt quyền lực pháp luật và uy quyền tinh thần. Cần nêu cách lời kể, so sánh và đối thoại tạo tương phản.
Kết bài đánh giá sức gợi của việc khắc hoạ ấy trong phạm vi bản trích. Không chỉ chép tiểu sử Huy-gô hoặc kể tiếp toàn tiểu thuyết để thay phân tích các chi tiết đã lựa chọn.
Củng cố kiến thức
Vì sao dàn ý cần xét Phăng-tin trong tình thế lo cho con?
Tình thế có quan hệ trực tiếp với hành động được phân tích.
Cần giải thích vai trò, không chỉ kể.
Lời nhân vật cần đặt trong tổ chức tác phẩm.
Đúng: nhân vật và quan hệ phục vụ chủ đề.
Lời giải
Đáp án D. Chủ đề không được thể hiện qua một nhân vật tách khỏi người khác. Nỗi lo của Phăng-tin cho biết hành động giúp đỡ hướng tới nhu cầu nào. Nhờ đó, việc xin thời gian và chăm sóc được giải thích là tình thương trong tình thế cụ thể, không chỉ gắn nhãn tốt bụng.
Củng cố kiến thức
Cách tổ chức bài nào đáp ứng hướng phân tích chủ đề và nhân vật?
Đúng: nối bằng chứng, nghệ thuật và vấn đề tác phẩm.
Kể là căn cứ, chưa phải phân tích.
Tiểu sử không thay tác phẩm.
Độ dài cần theo trọng tâm.
Lời giải
Đáp án A. Bài cần cho biết vấn đề gì nổi bật và tác phẩm làm nó hiện ra bằng cách nào. Vì vậy, lựa chọn chi tiết, giải thích quan hệ và đánh giá hiệu quả là các bước cốt yếu. Kể lại, liệt kê tên hoặc tiểu sử không tự tạo được lập luận ấy.