Tác giả và bối cảnh hỗ trợ đọc, không thay việc phân tích
Ôn tác giả Nguyễn Trãi cần nối cuộc đời, thời đại và đặc điểm văn học trung đại với các tác phẩm đã đọc. Không chỉ kể tiểu sử hoặc áp một sự kiện đời người để giải thích mọi câu. Thể loại cáo, thơ Nôm, thơ chữ Hán có cách tổ chức và tư cách phát ngôn khác nhau; cần xét văn bản và bản dịch cụ thể.
Ôn truyện cần phân biệt tác giả ngoài đời, người kể trong tác phẩm, nhân vật và lớp lời. Ngôi kể là bước nhận diện đầu; điểm nhìn, giới hạn hiểu biết, cách chọn chi tiết và giọng kể mới giúp giải thích tác dụng. Không kết luận mọi ngôi thứ ba đều biết hết hoặc mọi người kể ngôi thứ nhất đều nói đúng tuyệt đối.
Một nhận xét hoàn chỉnh cần điều được nhận ra, bằng chứng và lí giải. Khi nối bối cảnh, nêu quan hệ cụ thể với mục đích hoặc ý nghĩa văn bản, không tự thêm lời thoại hay sự kiện chưa có.
Ví dụ phân biệt hai tư cách phát ngôn
Phân tích BTVN theo các bài đã đọc. Nguyễn Trãi là người soạn Bình Ngô đại cáo theo lệnh Lê Lợi; lời tuyên bố trong cáo gắn với tư cách ban bố của người lãnh đạo, không chỉ là lời tự thuật riêng của người viết. Vì vậy cần phân biệt tác giả và chủ thể có quyền ban cáo khi xét mục đích.
Trong Dưới bóng hoàng lan, Thạch Lam là tác giả, người kể dùng ngôi thứ ba, còn Thanh là nhân vật có cảm nhận được lời kể chú ý. Việc cảnh hiện ra qua Thanh không biến Thanh thành người kể xưng tôi, cũng không biến từng suy nghĩ Thanh thành lời tác giả ngoài đời.
Hai ví dụ cho thấy phải xác định văn bản và lớp lời trước khi giải thích. Bối cảnh quan trọng nhưng không xoá những cách tổ chức riêng của cáo và truyện.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân biệt đúng tư cách trong Bình Ngô đại cáo?
Đúng: phân biệt người soạn với tư cách ban bố.
Cần đọc tư cách và mục đích của cáo.
Không đồng nhất dịch giả với nhân vật lịch sử.
Lập luận và lời tuyên bố là nội dung quan trọng.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết nhận diện tác giả và hoàn cảnh soạn, sau đó xét lời cáo thay mặt tư cách nào để tuyên bố. Không biến mọi đại từ thành tự thuật người soạn. Phân biệt này giúp giải thích mục đích chính trị–xã hội và cách lập luận của văn bản.
Củng cố kiến thức
Khi cảnh truyện ngôi thứ ba gắn với cảm nhận Thanh, cần nhận xét thế nào?
Điểm nhìn nhân vật không tự đổi ngôi kể.
Không đồng nhất nhân vật với tác giả.
Phải kiểm phạm vi từng đoạn, không suy ra từ ngôi.
Đúng: có hai bước nhận diện và phân tích.
Lời giải
Đáp án D. Ngôi kể được nhận từ lớp lời thuật; điểm nhìn từ vị trí và nội dung cảm nhận. Một người kể ngôi thứ ba có thể tập trung vào Thanh. Hai khái niệm liên quan nhưng không thay nhau, nên chưa có căn cứ nói Thanh xưng tôi kể chuyện hoặc người kể biết hết.