Cùng một đề tài có thể có nhiều cách viết
Nhận diện loại, thể loại cần xét mục đích, cách tổ chức, lời và những đặc điểm phối hợp. Đề tài chỉ cho biết văn bản bàn hoặc kể về điều gì, chưa quyết định nó là truyện, thơ, nghị luận hay thông tin. Văn bản có câu chuyện, cảm xúc vẫn có thể thuộc nghị luận nếu các phần phục vụ một quan điểm.
Truyện cần theo cốt truyện, tình huống, người kể, nhân vật và chi tiết; thần thoại cần thêm cách cộng đồng hình dung nguồn gốc, thế giới; sử thi chú ý biến cố, người anh hùng và cộng đồng. Thơ trữ tình đã học cần chủ thể, hình ảnh, âm điệu và mạch cảm xúc; không đồng nhất mọi thơ với thơ trữ tình.
Nghị luận cần quan điểm, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng và quan hệ lập luận. Văn bản thông tin cần nhóm thông tin, trình tự, nguồn và mức độ chắc chắn. Chèo, tuồng cần tích, lời, chỉ dẫn và quy ước biểu diễn. Những điểm này là hướng đọc, không danh sách để gắn nhãn mà bỏ qua bản cụ thể.
Ví dụ phân biệt hai văn bản cùng bàn thơ
Phân tích BTVN từ các văn bản đã đọc trong SGK:
“Mùa xuân chín” của Hàn Mặc Tử tổ chức hình ảnh, giọng và mạch cảm xúc để biểu hiện rung động. “Chữ bầu lên nhà thơ” của Lê Đạt bàn quan niệm sáng tạo, đối thoại với những ý kiến và dùng lí lẽ, liên hệ để thuyết phục. Cùng liên quan thơ, nhưng cách tổ chức và mục đích khác; không gọi cả hai là thơ chỉ từ đề tài.
Tương tự, bài Phạm Thuỳ Dung về rối nước giới thiệu đặc điểm, sự phát triển và vấn đề di sản; “Huyện đường” là một bản trích tuồng có lời nhân vật, chỉ dẫn, tình thế. Cùng có liên hệ nghệ thuật sân khấu, vẫn cần đọc theo đặc điểm riêng.
Khi lập bảng ôn, ghi văn bản/bản dùng, đặc điểm và một căn cứ cụ thể. Không chỉ liệt kê tên; cũng không suy một đặc điểm nổi ở bản trích thành đặc điểm duy nhất của toàn thể loại.
Củng cố kiến thức
Vì sao không gọi “Chữ bầu lên nhà thơ” là một bài thơ chỉ vì bàn thơ?
Tên đối tượng không tự xác định loại.
Đúng: đề tài và cách tổ chức không đồng nhất.
Thơ vẫn có tư tưởng, nhưng cách biểu hiện khác.
Nhan đề là một dữ kiện, không đủ thay toàn bài.
Lời giải
Đáp án B. Cần phân biệt viết về thơ với sáng tác thơ. Ở văn bản Lê Đạt, quan niệm và các ý kiến được đặt trong mạch lí giải, đối thoại. Điều đó là căn cứ nhận diện nghị luận, không phải chỉ tên người hoặc đối tượng được bàn.
Củng cố kiến thức
Bảng ôn nào giúp vận dụng tốt hơn?
Định nghĩa không đủ hướng vận dụng.
Thông tin thư mục chưa thay đặc điểm và căn cứ.
Đúng: nối hệ thống với dữ liệu và thao tác.
Cảm nhận có thể khác nếu có căn cứ.
Lời giải
Đáp án C. Hệ thống hoá để biết dùng kiến thức vào văn bản, nên cần ví dụ và thao tác. Ghi bản cụ thể còn giúp phân biệt dịch, dị bản. Một bảng chỉ nhãn hoặc ép cảm xúc không giúp giải thích vì sao nhận xét có cơ sở.