Có thơ được dẫn chưa làm bài bình thành thơ
Bài bình thơ có mục đích phân tích, đánh giá hoặc làm sáng tỏ cách đọc một bài thơ. Cần phân biệt câu thơ được trích với lời người bình: ai nói, nhận xét gì, dựa chi tiết nào, giải thích ra sao? Không đổi lời bình thành nguyên lời nhà thơ.
Nhận định bao quát cần khớp các ý cụ thể, không chỉ một câu đầu. Khi xét trình tự, theo sự vận động từ nhận định tới phân tích, liên hệ và đánh giá; bài có thể vừa lần lượt theo câu thơ vừa có một mạch lập luận rộng hơn.
Bối cảnh, tác giả có thể hỗ trợ cách hiểu nếu có nguồn và được nối với dữ liệu văn bản. Không dùng tiểu sử thay mọi căn cứ câu chữ, cũng không loại hoàn toàn bối cảnh khi nó giúp lí giải điều văn bản gợi. Một cách đọc có sức thuyết phục vẫn có thể được trao đổi, không là cảm xúc duy nhất bắt buộc.
Ví dụ bài của Lê Trí Viễn về Thiên Trường vãn vọng
Phân tích BTVN theo bản trích bài Lê Trí Viễn trong phần ôn tập SGK. Bài thơ “Thiên Trường vãn vọng” là của Trần Nhân Tông; Lê Trí Viễn là người bình, không đổi hai vai tác giả.
Bài bình mở bằng một nhận xét về cảnh làng quê lúc chiều, phân tích hình ảnh và sự vận động của cảnh, rồi liên hệ con người, vị thế của Trần Nhân Tông để lí giải ý nghĩa cảm nhận cảnh thanh bình. Những nét như ánh chiều, mục đồng, trâu trở về và cò bên ruộng được đặt trong quan hệ đời sống yên ổn; không chỉ danh sách sự vật.
Có thể khái quát cách làm: nhận định → phân tích chi tiết → nối bối cảnh với cách nhìn → đánh giá. Nhận xét bao quát cần giữ được vẻ bình dị và niềm vui, sự sống được người bình lí giải, không thu lại thành “chỉ kể một chiều quê”.
Phần liên hệ bối cảnh là lập luận của Lê Trí Viễn trong bản trích; khi dùng cần gọi đúng nguồn và không tự thêm một sự kiện sáng tác hay tâm trạng đã được chứng minh độc lập. BTVN không chép toàn bài bình hoặc coi đã đọc toàn sách chỉ từ bản SGK.
Củng cố kiến thức
Cách gọi đúng hai vai trong ví dụ là gì?
Hai vai đã bị đổi ngược.
Đúng: giữ tác giả và loại văn bản.
Cần tách lời dẫn với lời phân tích.
Dẫn thơ không thay mục đích nghị luận của bài bình.
Lời giải
Đáp án B. Trước khi phân tích cần nhận đúng nguồn phát ngôn: bài thơ của Trần Nhân Tông, bài bình của Lê Trí Viễn. Người bình dùng hình ảnh thơ làm căn cứ và tổ chức lập luận. Việc dẫn thơ trong bài không làm mọi lời trở thành lời nhà thơ hoặc đổi toàn bài thành thơ.
Củng cố kiến thức
Cách dùng bối cảnh nào phù hợp thao tác được phân tích?
Tiểu sử không thay chứng cứ văn bản.
Không tự tạo mốc chưa có nguồn.
Đúng: bối cảnh hỗ trợ, không lấn át hoặc tạo dữ kiện giả.
Cần xem vai trò thực của thông tin, không bỏ máy móc.
Lời giải
Đáp án C. Bối cảnh giúp hiểu cách cảm nhận nhưng phải có nguồn và quan hệ với hình ảnh, giọng, mạch thơ. Đồng thời cần giữ ai đưa cách lí giải ấy và mức độ căn cứ. Không bổ sung ngày hoặc ý định tác giả để lấp một chỗ chưa biết.