Đề khác nhau thì công việc trọng tâm khác nhau
Bài phân tích, đánh giá tác phẩm cần nhận xét về nội dung, nghệ thuật, chi tiết làm căn cứ và giải thích tác dụng. Bài thuyết phục từ bỏ thói quen/quan niệm cần biểu hiện, lí do thay đổi, dự liệu băn khoăn và bước khả thi. Báo cáo nghiên cứu cần câu hỏi, phạm vi, cách tìm hiểu, kết quả có dữ liệu và nguồn.
Các kiểu đều cần ý rõ và lập luận, nhưng không vì điểm chung ấy mà dùng một dàn ý cho mọi đề. Trước khi viết, xác định mục đích, đối tượng, dữ liệu, sản phẩm; tìm ý và sắp xếp; triển khai; chỉnh theo yêu cầu cụ thể.
Trong đoạn phân tích, không dừng ở một lời khen. Nêu nhận xét → chọn chi tiết → giải thích cách chi tiết tạo nghĩa/tác dụng → nối với vấn đề cần đánh giá. Có thể thay đổi cách diễn đạt, thứ tự nếu hợp lí; không bắt học thuộc đoạn mẫu hoặc nói có biện pháp rồi tự xem như đã phân tích xong.
Ví dụ chuyển một câu chung thành phân tích
Ví dụ BTVN biên soạn theo cảnh Héc-to bế con trong bản SGK.
Câu chung: “Héc-to rất yêu con và đoạn trích rất hay.” Câu này mới nêu đánh giá, chưa làm rõ căn cứ và cách thể hiện.
Có thể phát triển: “Khi đứa trẻ sợ mũ trụ, Héc-to cởi mũ trước khi bế con và cầu nguyện cho tương lai con. Hành động bỏ dấu hiệu chiến trận khiến người cha trở nên gần gũi, cho thấy sự quan tâm cụ thể tới đứa trẻ. Đặt trong cảnh chàng vẫn phải ra trận, nét dịu dàng ấy làm sâu sự giằng co giữa tình cảm gia đình và bổn phận.”
Đoạn mới dùng đúng chuỗi hành động, giải thích tác dụng và nối vấn đề. Đây là phân tích, không báo cáo khảo sát người đọc. Nếu đề yêu cầu thuyết phục hạn chế ngắt lời, không dùng nguyên đoạn này: cần xác định trở ngại giao tiếp, lí do và cách thay đổi phù hợp.
Củng cố kiến thức
Điều nào phân biệt yêu cầu báo cáo nghiên cứu với việc chỉ viết cảm nhận chung?
Đúng: trọng tâm là kết quả của việc tìm hiểu có cơ sở.
Giọng, độ dài không thay dữ liệu và phương pháp.
Không tạo số liệu để đủ hình thức.
Có thể có nhận xét riêng nhưng cần căn cứ.
Lời giải
Đáp án A. Báo cáo cần cho biết tìm hiểu điều gì, làm thế nào và kết quả được căn cứ nào hỗ trợ. Giọng trang trọng chỉ là cách trình bày. Nhận xét riêng vẫn có vai trò; vấn đề là trung thực dữ liệu và quan hệ với câu hỏi nghiên cứu.
Củng cố kiến thức
Vì sao đoạn phát triển về Héc-to thuyết phục hơn câu chung trong ví dụ?
Đoạn vẫn phân tích nhân vật, không đổi đối tượng.
Trọng tâm là căn cứ và lí giải, không mức khen.
Chỉ dùng chi tiết cần cho nhận xét.
Đúng: hoàn thành các phần của thao tác phân tích.
Lời giải
Đáp án D. Chi tiết cởi mũ, bế con, cầu nguyện giúp kiểm nhận xét yêu con. Phần giải thích cho thấy chúng thể hiện quan tâm thế nào và vì sao cảnh xúc động trong tình thế ra trận. Không cần kể cả tác phẩm; cần chọn đúng dữ kiện và lí giải đúng điều đề hỏi.