Nhận định cần được làm rõ bằng chi tiết
Nhân vật được khắc hoạ qua lời kể, hành động, cử chỉ, lời nói, suy nghĩ và quan hệ với nhân vật khác. Muốn nhận xét phẩm chất, chọn chi tiết tiêu biểu ở tình huống khiến phẩm chất ấy bộc lộ; không chỉ lấy tên gọi hay nghề nghiệp làm căn cứ.
Lời người kể dẫn sự việc, tả, giới thiệu hoặc bình luận. Lời nhân vật gắn với một chủ thể đang nói trong truyện. Người kể ngôi thứ ba không xưng “tôi” để tham gia chuyện; mức độ biết sự việc, suy nghĩ còn cần xét văn bản, không tự cho mọi người kể ngôi thứ ba đều biết mọi điều.
Chủ đề là vấn đề trung tâm đặt ra; tư tưởng và thông điệp gắn với cách nhìn, thái độ, điều được gửi gắm qua vấn đề ấy. Để khái quát, nối các sự việc, cách khắc hoạ nhân vật, kết thúc và lời bình. Một lời nhân vật có thể là lời gian dối, nên không tự trở thành quan điểm tác phẩm.
Ví dụ cuộc xử án trong Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK, Nguyễn Dữ, Trúc Khê Ngô Văn Triện dịch:
Người kể ngôi thứ ba giới thiệu tính khẳng khái của Ngô Tử Văn. Khi hồn tên tướng giặc chiếm đền đe doạ, chàng không chịu khuất phục; khi bị xét xử ở cõi âm, chàng trình bày sự việc và đề nghị xác minh lời Thổ công ở đền Tản Viên. Việc kiểm chứng làm rõ sự thật, tên tướng giặc bị trừng phạt. Tử Văn trở về rồi được mời nhận chức Phán sự.
Chiến thắng có sự giúp đỡ của Thổ công và việc Diêm Vương cho xác minh, nhưng sự kiên định, can đảm cùng cách đấu tranh có lí lẽ của Tử Văn là yếu tố quan trọng. Không rút thành “chỉ cần chờ thần linh cứu”. Lời bình cuối truyện đề cao khí phách kẻ sĩ; kết hợp với hành động và kết thúc, nó làm rõ sự trân trọng chính nghĩa, khát vọng công lí và phê phán gian tà, tham nhũng.
Lời kẻ chiếm đền tự nhận mình có công khác lời người kể và khác sự thật được xác minh. Phân biệt tiếng nói giúp tránh nhận lời tự bênh vực của nhân vật gian dối thành kết luận đúng của truyện.
Củng cố kiến thức
Vì sao việc Tử Văn đề nghị xác minh ở đền Tản Viên là chi tiết quan trọng?
Lời tên tướng giặc bị vạch trần sau kiểm chứng.
Đúng: xét đồng thời diễn biến và phẩm chất.
Tử Văn bảo vệ lời trình bày, không rút lại.
Các chi tiết trước giúp thấy trở ngại và sự kiên định.
Lời giải
Đáp án B. Trong tình thế lời gian dối có lợi thế, Tử Văn đề nghị tìm căn cứ độc lập. Xác minh làm thay đổi phán quyết; hành động ấy cũng cho thấy chàng không chỉ can đảm mà còn có cách đấu tranh bằng lí lẽ. Đây là mối nối giữa cốt truyện, nhân vật và chủ đề công lí.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng các tiếng nói trong truyện?
Cần xét người nói và diễn biến, không tin chỉ vì được ghi lại.
Các tiếng nói có chức năng và độ tin cậy khác nhau.
Người kể vẫn có thể giới thiệu, tả và bình luận.
Đúng: lời nói phải được xét trong tình huống.
Lời giải
Đáp án D. Văn bản đưa vào lời của cả nhân vật chính trực lẫn nhân vật gian tà. Kết quả xác minh giúp đánh giá lời tự bênh vực; lời bình cuối truyện lại định hướng đánh giá khí phách. Không trộn các tiếng nói thành một quan điểm duy nhất ngay từ đầu.