Sửa lỗi từ cần bắt đầu từ nghĩa của câu
Lỗi dùng từ Hán Việt có thể do nhầm âm, nhầm nghĩa hoặc hiểu sai yếu tố cấu tạo. Để sửa, trước hết xác định câu định nói điều gì, rồi đối chiếu nghĩa của từ đang dùng và từ dự định thay.
**Tri thức** là những hiểu biết; **trí thức** chỉ người lao động trí óc có trình độ chuyên môn. **Yếu điểm** là điểm quan trọng; **điểm yếu** là mặt hạn chế, chưa tốt. Không suy nghĩa “yếu điểm” chỉ từ nghĩa quen thuộc của tiếng “yếu” đứng riêng.
Sửa xong phải đọc cả câu để kiểm tra ý và sắc thái. Một từ đứng đúng riêng lẻ vẫn có thể không phù hợp điều đang nói.
Hai câu dễ dùng nhầm từ
Ví dụ và phân tích do BTVN biên soạn.
**Câu có lỗi:** “Đọc thêm sách giúp Lan tích luỹ nhiều trí thức về môi trường.”
Điều Lan tích luỹ là hiểu biết, không phải những người làm việc trí óc. Sửa thành: “Đọc thêm sách giúp Lan tích luỹ nhiều tri thức về môi trường.” Từ được chọn phải phù hợp với đối tượng của hành động tích luỹ.
**Câu có lỗi:** “Thiếu bằng chứng là yếu điểm cần khắc phục của đoạn phân tích.”
Đoạn phân tích đang có một hạn chế, không phải một điểm quan trọng cần bảo vệ. Sửa thành: “Thiếu bằng chứng là điểm yếu cần khắc phục của đoạn phân tích.”
Hai lần sửa đều dựa vào nghĩa trong câu. Không hình thành quy tắc máy móc rằng một trong hai từ luôn sai: cả “trí thức” và “yếu điểm” đều có cách dùng đúng ở ngữ cảnh khác.
Củng cố kiến thức
Câu nào dùng đúng “tri thức/trí thức” theo nghĩa được học?
Ở đây cần “tri thức”, vì nói đến hiểu biết.
Đúng: vốn hiểu biết được mở rộng là vốn tri thức.
Nếu chỉ những người nghiên cứu, cần “trí thức”.
Điều tích luỹ trong ngữ cảnh học là tri thức.
Lời giải
Đáp án B. “Tri thức” phù hợp với “vốn” hiểu biết về đời sống. A và D dùng “trí thức” để chỉ hiểu biết nên sai; C nói về người tham gia nghiên cứu nhưng dùng “tri thức”. Phân biệt đối tượng được nói tới giúp chọn đúng từ, không chỉ nhìn âm gần nhau.
Củng cố kiến thức
Với ý nhận xét một hạn chế cần sửa trong bài viết, câu nào phù hợp?
“Yếu điểm” mang nghĩa điểm quan trọng, không đúng ý hạn chế.
Các luận điểm trọng tâm là ý quan trọng, không phải hạn chế.
Đúng: “điểm yếu” chỉ hạn chế cần chỉnh.
Hai từ không đồng nghĩa: “yếu điểm” không chỉ mặt hạn chế.
Lời giải
Đáp án C. Ý cần nói là bài dẫn bằng chứng nhưng chưa làm rõ ý nghĩa. Đó là một mặt hạn chế, nên dùng “điểm yếu”. “Yếu điểm” không phải cách đảo vị trí mà vẫn giữ nguyên nghĩa; cần hiểu đúng nghĩa của cả từ.