Ai kể và cảnh hiện ra từ góc nhìn nào?
Người kể chuyện là chủ thể kể trong tác phẩm, không tự động đồng nhất với tác giả ngoài đời. Người kể ngôi thứ nhất thường xưng “tôi” hoặc một hình thức tương đương; có thể là người tham gia chính, chứng kiến hoặc kể lại chuyện nghe được. Người kể ngôi thứ ba ẩn danh, không xuất hiện như một nhân vật trực tiếp tham gia sự việc.
Ngôi kể giúp xác định tư cách kể; điểm nhìn cho biết sự việc, cảnh vật được nhìn và cảm nhận từ vị trí nào. Ngôi thứ ba có thể kể nội tâm nhiều người, cũng có thể tập trung vào cảm nhận một nhân vật. Không chỉ dựa ngôi kể để kết luận người kể biết hết hoặc không biết gì.
Lời người kể dùng để kể, tả, bình luận, tổ chức câu chuyện. Lời nhân vật thể hiện suy nghĩ, lời nói của nhân vật, có thể trực tiếp hoặc được thuật lại. Khi phân tích, xác định lớp lời rồi giải thích cách nó hướng sự cảm nhận của người đọc: điều gì được biết, điều gì còn để ngỏ, thái độ nào được gợi ra?
Ví dụ phân biệt ngôi kể và điểm nhìn
Ngữ liệu giả định tự biên soạn của BTVN: “Lan bước vào lớp. Chiếc ghế trống cạnh cửa khiến Lan nhớ người bạn vừa chuyển trường. Lan nghĩ: ‘Giá như hôm nay bạn ấy vẫn ngồi đây.’”
Lời kể gọi nhân vật bằng tên, không có người kể xưng “tôi” tham gia, nên đoạn dùng ngôi thứ ba. Nhưng chiếc ghế được chọn trong quan hệ với nỗi nhớ của Lan; cảnh lớp hiện ra gắn với cảm nhận của nhân vật ấy. Đây là điểm nhìn hướng vào nội tâm Lan, không phải một nhân vật Lan đang đứng ngoài kể tất cả.
Câu đặt trong lời nghĩ trực tiếp là lời nhân vật; phần giới thiệu hành động và nỗi nhớ là lời người kể. Việc có đại từ trong một lời nhân vật không làm toàn đoạn đổi ngôi kể.
Đoạn cho biết cảm nhận Lan nhưng chưa kể suy nghĩ của tất cả người trong lớp. Vì vậy có thể nhận xét tác dụng gợi nỗi vắng một người quen, chưa có căn cứ kết luận toàn câu chuyện dùng người kể biết hết mọi nội tâm.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về ngôi kể và điểm nhìn của đoạn giả định?
Nhân vật được thuật không tự trở thành người kể.
Đúng: phân biệt tư cách kể với góc nhìn.
Đoạn chỉ cung cấp nội tâm Lan.
Hai lớp lời cùng có mặt.
Lời giải
Đáp án B. Nhận diện ngôi kể từ phần lời thuật: gọi Lan bằng tên, không có người kể xưng “tôi” tham gia. Sau đó xét nội dung cảm nhận: chiếc ghế gợi nỗi nhớ của Lan. Hai bước giúp nhận ra ngôi thứ ba và điểm nhìn nhân vật, không nhầm người được kể với người kể.
Củng cố kiến thức
Vì sao lời nghĩ trực tiếp trong đoạn không tự làm ngôi kể chuyển sang ngôi thứ nhất?
Lời nhân vật có thể xuất hiện trong truyện ngôi thứ ba.
Cần xác định đại từ thuộc lớp lời nào.
Đúng: không dùng lời nhân vật thay dấu hiệu người kể.
Không đồng nhất nhân vật với tác giả.
Lời giải
Đáp án C. Ngôi kể không được xác định bằng việc đếm đại từ ở mọi câu. Phải hỏi đại từ đó thuộc lời ai. Trong ví dụ, câu mong người bạn còn ở đây là lời nghĩ của Lan; các câu kể Lan bước vào và nhớ bạn vẫn thuộc người kể ngôi thứ ba.