Luận bàn, không chỉ nêu khẩu hiệu
Nghị luận về một vấn đề xã hội cần nêu rõ vấn đề, quan điểm của người viết và lí do để người đọc đồng tình. Trước khi viết, xác định phạm vi: đang nói về hành vi nào, trong tình huống nào, có ý nghĩa gì với cá nhân hoặc cộng đồng? Một đề tài rất rộng cần được thu hẹp thành vấn đề có thể bàn rõ.
Tìm ý bằng các câu hỏi: quan điểm là gì; những lí lẽ nào hỗ trợ; bằng chứng nào chính xác và phù hợp; có ý kiến khác nào cần trao đổi; điều kiện hoặc giới hạn của nhận xét là gì? Dàn ý sắp xếp những ý này thành các luận điểm có quan hệ, không phải danh sách khẩu hiệu.
Mở bài giới thiệu vấn đề và hướng bàn luận; thân bài giải thích, phân tích và bảo vệ quan điểm bằng lí lẽ, bằng chứng; kết bài khẳng định ý nghĩa, trách nhiệm hoặc hướng hành động phù hợp. Cấu trúc cần linh hoạt theo vấn đề, không bắt mọi bài phải có cùng số đoạn hay cùng thứ tự câu.
Ví dụ thu hẹp đề tài và lập dàn ý
Tình huống, dàn ý tự biên soạn của BTVN, không phải kết quả khảo sát: bàn về thói quen hỏi khi chưa hiểu trong hoạt động học nhóm.
Đề tài rộng “hợp tác” được thu hẹp thành một hành vi cụ thể. Quan điểm: hỏi rõ chỗ chưa hiểu giúp nhóm phối hợp, nếu câu hỏi hướng vào công việc và được lắng nghe tôn trọng. Điều kiện ở vế sau tránh biến việc hỏi thành cắt ngang mọi lúc.
Luận điểm thứ nhất: xác định đúng điều chưa hiểu giúp tránh làm lệch yêu cầu; có thể dùng một tình huống minh hoạ được ghi rõ giả định. Luận điểm thứ hai: cách hỏi và cách trả lời quyết định chất lượng trao đổi; cần chỉ ra vì sao nhắc lại điều đã hiểu rồi hỏi điểm vướng dễ đối thoại hơn trách móc. Luận điểm thứ ba: nhóm thống nhất thời điểm và cách ghi câu hỏi để không ngắt việc liên tục.
Ý kiến khác có thể là hỏi làm chậm tiến độ. Cần thừa nhận nguy cơ khi hỏi không đúng lúc, rồi phân biệt nó với việc làm rõ một vướng mắc ảnh hưởng cả nhiệm vụ. Nếu muốn khẳng định hiệu quả thực tế của một lớp, phải thu thập dữ liệu, không dùng ví dụ giả định làm khảo sát.
Củng cố kiến thức
Quan điểm trong ví dụ cụ thể và có điều kiện vì sao?
Quan điểm có điều kiện, không tuyệt đối.
Hành vi và tình huống đã được thu hẹp.
Lắng nghe là một điều kiện được nêu.
Đúng: nội dung có phạm vi và căn cứ để triển khai.
Lời giải
Đáp án D. Một quan điểm rõ cần cho biết đang đánh giá hành vi nào và trong điều kiện nào. Ở đây, việc hỏi được đặt trong học nhóm và gắn với công việc, sự tôn trọng. Từ đó có thể phát triển lí lẽ về phối hợp và trao đổi, thay vì nói chung mọi việc hỏi đều có ích.
Củng cố kiến thức
Khi gặp ý kiến “hỏi làm chậm tiến độ”, cách chuẩn bị lập luận nào phù hợp?
Đúng: xem xét cơ sở của ý kiến khác và trả lời bằng lí lẽ.
Công kích người nói không giải quyết vấn đề.
Số liệu phải có nguồn thật.
Điều kiện giúp quan điểm chặt chẽ.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết xem ý kiến khác đúng trong trường hợp nào. Sau đó chỉ ra sự khác nhau giữa ngắt việc không cần thiết và làm rõ một yêu cầu có nguy cơ bị hiểu sai. Giải pháp về thời điểm, cách ghi câu hỏi giúp bảo vệ quan điểm có điều kiện, không chỉ phủ nhận đối phương.