Hỏi để làm rõ, không yêu cầu một kết quả khác
Người nghe tìm hiểu trước đề tài nếu có điều kiện; khi nghe, ghi câu hỏi, phạm vi, cách làm, kết quả và căn cứ chính. Tách điều người nói đã nêu khỏi điều bản thân suy ra. Câu hỏi nên hướng tới chỗ cần làm rõ, kiểm chứng hoặc bổ sung, không công kích người nghiên cứu.
Người trình bày trả lời đúng câu hỏi, dùng nguồn khi có và nhận rõ giới hạn khi chưa có. Không bịa dữ liệu để tránh thừa nhận thiếu; có thể ghi điều cần kiểm lại và hướng hoàn thiện. Nếu người nghe chỉ ra nhận xét vượt phạm vi, cần xem xét chỉnh kết luận thay vì chỉ thêm lời khẳng định.
Đánh giá báo cáo gồm ý nghĩa vấn đề, sự phù hợp của cách làm, độ tin cậy căn cứ, quan hệ kết quả–câu hỏi và cách trình bày. Phong thái tự tin có ích nhưng không thay độ đúng. Một lời góp ý cụ thể về căn cứ hoặc cách giải thích hữu ích hơn chỉ nói “hay” hay “chưa hay”.
Ví dụ hỏi đúng giới hạn nghiên cứu
Tình huống trao đổi giả định BTVN biên soạn về báo cáo hai bản trích:
Người nghe hỏi: “Nhận xét về động lực của Đăm Săn dựa những lời đáp, hành động nào? Kết luận này có áp cho toàn sử thi không?” Câu hỏi yêu cầu căn cứ cụ thể và kiểm phạm vi, không phủ nhận toàn bộ việc nghiên cứu.
Phản hồi phù hợp: chỉ các lời khẳng định tiếp tục dù được cảnh báo và việc đi tới nhà Nữ Thần Mặt Trời trong bản trích; giải thích chúng làm nổi sự cương quyết. Sau đó nói rõ kết luận đang giới hạn bản trích, chưa khẳng định toàn sử thi. Nếu được hỏi về tiếp nhận người đọc hiện nay mà chưa có dữ liệu, nhận chưa nghiên cứu phần ấy, không đưa tỉ lệ tự đặt.
Sau trao đổi, có thể chỉnh câu kết luận đang quá rộng, bổ sung vị trí chi tiết và ghi câu hỏi mở cho lần tìm hiểu sau. Đó là hoàn thiện báo cáo từ phản hồi, không chỉ sửa cách nói để che giới hạn.
Củng cố kiến thức
Câu hỏi nào kiểm chất lượng căn cứ và phạm vi báo cáo trong ví dụ?
Đúng: yêu cầu căn cứ và phạm vi rõ.
Danh tiếng không thay quan hệ bằng chứng–kết luận.
Bỏ nguồn không là cách kiểm độ tin cậy.
Không nên yêu cầu tạo kết luận thiếu dữ liệu.
Lời giải
Đáp án A. Chất lượng báo cáo cần được kiểm từ dữ liệu và giới hạn. Câu hỏi giúp người nói chỉ rõ chi tiết, đồng thời xem kết luận có vượt phần đã nghiên cứu không. Đó là trao đổi về công việc thực, không dựa danh tiếng hay đòi kết quả chưa có cơ sở.
Củng cố kiến thức
Khi được hỏi tỉ lệ người đọc hiện nay thích Đăm Săn mà chưa có khảo sát, nên trả lời thế nào?
Ước đoán không được giả làm kết quả khảo sát.
Dữ liệu khác không tự trả lời đúng câu hỏi.
Giọng ngợi ca trong tác phẩm khác sở thích người đọc hiện nay.
Đúng: trung thực với dữ liệu và phương pháp.
Lời giải
Đáp án D. Phân tích lời kể cho biết cách nhân vật được khắc hoạ, không cung cấp tỉ lệ tiếp nhận của cộng đồng hiện tại. Cần nhận giới hạn ấy. Nếu mở nghiên cứu khác, phải có câu hỏi, phương pháp và dữ liệu phù hợp; không bù chỗ thiếu bằng con số tự đặt.