Luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng

Đọc theo quan hệ, không chỉ tìm từ khoá

Văn bản nghị luận trình bày quan điểm về một vấn đề và thuyết phục người đọc bằng lập luận. Luận đề là vấn đề, tư tưởng hoặc quan điểm trung tâm được bàn luận; khi khái quát cần làm rõ điều người viết muốn khẳng định. Một tên đối tượng như “hiền tài” chưa diễn đạt đầy đủ tư tưởng của bài. Luận điểm là những ý kiến chính triển khai luận đề. Lí lẽ giải thích vì sao ý kiến có cơ sở; bằng chứng là dữ kiện, sự việc, ví dụ hoặc lời dẫn cụ thể được dùng để làm sáng tỏ ý kiến ấy. Cần xét chức năng trong đoạn: một câu nêu ý kiến không tự trở thành bằng chứng chỉ vì có giọng khẳng định mạnh. Cách đọc: khái quát điều được bàn → xác định các ý lớn → chỉ ra lí lẽ và bằng chứng của từng ý → giải thích chúng hỗ trợ nhau thế nào. Đánh giá bằng chứng cần xem có đúng, liên quan và đủ sức hỗ trợ nhận định không. Một ví dụ đơn lẻ thường chưa cho phép kết luận về mọi người, mọi thời điểm.

Ví dụ mạch lập luận trong bài của Thân Nhân Trung

Phân tích do BTVN biên soạn theo bản trích “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” trong SGK. Bài kí đề danh được viết năm 1484 cho khoa thi năm 1442; không nhầm năm khoa thi với năm viết bài kí. Tư tưởng trung tâm là vai trò thiết yếu của hiền tài đối với đất nước. Tác giả trước hết lí giải sự mạnh, yếu của quốc gia trong quan hệ với hiền tài; tiếp đó nêu việc triều đình trọng đãi người tài. Việc dựng bia đề danh là một biểu hiện cụ thể của sự coi trọng ấy, làm việc tôn vinh được lưu truyền lâu dài. Bài chuyển sang trách nhiệm của kẻ sĩ rồi nêu ý nghĩa khuyến thiện, răn ngừa điều xấu của bia. Như vậy, đoạn nói về dựng bia không rời đoạn nói trọng đãi hiền tài: nó cụ thể hoá và phát triển ý trước. Phân tích cần nêu được mối nối ấy, không chỉ liệt kê “đoạn này nói bia, đoạn kia nói người tài”. Tư cách người nhận lệnh viết bài và người kẻ sĩ được trọng dụng giúp hiểu giọng trân trọng, biết ơn, nhắc trách nhiệm.

Củng cố kiến thức

Cách khái quát nào thể hiện rõ tư tưởng trung tâm của bản trích được phân tích?

AHiền tài, bia đá, khoa thi.BVai trò thiết yếu của hiền tài đối với quốc gia và ý nghĩa của việc trọng dụng, tôn vinh hiền tài.CCác năm 1442 và 1484 là toàn bộ vấn đề tác giả muốn bàn.DBài chỉ thuật lại công đoạn làm một tấm bia.

Củng cố kiến thức

Đoạn nói dựng bia đề danh có quan hệ gì với ý triều đình coi trọng hiền tài trong ví dụ?

AThay thế ý coi trọng bằng một chủ đề không liên quan.BChỉ lặp lại từ ngữ nên không phát triển ý.CCụ thể hoá sự coi trọng bằng một việc làm có ý nghĩa lưu truyền, từ đó phát triển lập luận.DChứng minh có bia là mọi kẻ sĩ đều không thể làm việc xấu.