Độ tin cậy cần căn cứ, không chỉ cảm giác
Đọc thông tin cần hỏi: ai công bố, công bố khi nào, nhằm mục đích gì, căn cứ nào có thể kiểm tra? Một trang trình bày đẹp hoặc nhiều nơi đăng lại chưa đủ chứng minh nội dung đúng. Nhiều bản sao từ cùng một nguồn cũng không phải nhiều xác nhận độc lập.
Đối chiếu thông tin quan trọng với nguồn gốc và nguồn đáng tin khác khi cần; xem các nguồn có dùng cùng dữ liệu hay thật sự kiểm tra độc lập. Nếu chưa xác minh được, ghi rõ mức chưa biết, không tự lấp bằng phỏng đoán. Cần thận trọng hơn với thông tin ảnh hưởng đến sức khoẻ, an toàn hoặc quyền lợi.
Tóm tắt trung thực giữ đối tượng, thời điểm, phạm vi, điều kiện và mức chắc chắn. Các từ “có thể”, “dự kiến”, “ở nhóm được khảo sát” không phải phần thừa có thể xoá tuỳ ý. Trích dẫn phải chỉ rõ nguồn; lời diễn giải không được đặt trong ngoặc kép như nguyên văn.
Ví dụ phát hiện kết luận bị mở rộng
Ngữ liệu giả định tự biên soạn của BTVN: Một bản ghi nội bộ của nhóm đọc sách nêu: “Trong 20 người trả lời phiếu của nhóm tuần này, 12 người muốn tăng thời gian trao đổi.” Một bài đăng lại viết: “Học sinh đều muốn tăng thời gian trao đổi.”
Bản đăng lại đã thay một nhóm trả lời cụ thể bằng toàn thể học sinh, đồng thời bỏ số người và thời điểm. Tỉ lệ trong nhóm là 12 trên 20, không phải tất cả. Chưa có dữ liệu về những người không trả lời hoặc các nhóm khác.
Bản tóm tắt phù hợp: Trong phiếu giả định của nhóm đọc sách tuần này, 12/20 người trả lời muốn tăng thời gian trao đổi. Có thể dùng kết quả để bàn trong nhóm, nhưng chưa có căn cứ kết luận nhu cầu của mọi học sinh. Nếu nhiều trang chép cùng câu sai, số bản chép không làm phạm vi kết luận trở nên đúng.
Củng cố kiến thức
Bản đăng lại sai chủ yếu ở đâu?
Hấp dẫn không quyết định độ chính xác.
Bản đăng lại đã bỏ phạm vi.
Đúng: kết luận vượt đối tượng dữ liệu.
Các điều kiện này bị lược mất.
Lời giải
Đáp án C. So sánh chủ thể hai câu: nguồn nói 20 người trả lời của nhóm trong một tuần; câu sau nói học sinh nói chung và dùng “đều”. Đây là mở rộng đối tượng và mức kết luận. Giữ số 12/20 cùng phạm vi giúp tránh biến kết quả nhóm nhỏ thành ý kiến của tất cả.
Củng cố kiến thức
Nhiều trang cùng chép một thông tin có đủ coi là xác nhận độc lập không?
Đúng: phân biệt bản sao với kiểm chứng.
Số bản sao không phải số lần kiểm tra.
Hình thức không xác minh dữ kiện.
Mong muốn cá nhân không thay căn cứ.
Lời giải
Đáp án A. Truy nguồn để xem các trang có dựa cùng bản ban đầu không. Nếu chỉ sao chép, lỗi của nguồn có thể lan ra mà không được kiểm tra. Đối chiếu cần căn cứ thật và nguồn phù hợp, không chỉ đếm lượt xuất hiện.