Sự tôn vinh đi cùng lời nhắc trách nhiệm
Sau những việc triều đình trọng đãi và dựng bia, đoạn 4 chuyển sang kẻ sĩ: được coi trọng như vậy thì phải tự trọng và nghĩ đến việc báo đáp. Câu hỏi mang ý tự vấn cũng là lời động viên người có tài sống xứng đáng với sự tin cậy.
Đoạn 5 phát triển lời nhắc ấy bằng việc phân biệt người giúp ích cho chính sự với người sa vào tham nhũng hoặc điều xấu. Bia đề danh không chỉ khen thành tích đã có mà còn khuyên làm điều thiện, răn ngừa điều ác, lấy chuyện trước nhắc người sau.
Thân Nhân Trung vừa truyền đạt ý chỉ của nhà vua, vừa là kẻ sĩ được trọng dụng. Vì vậy, lời văn có sự trang trọng khi nói về chính sách và có tình cảm biết ơn, tha thiết khi nhắc trách nhiệm của người tài.
Giải thích một bước chuyển trong lập luận
Phân tích BTVN theo bản trích SGK.
Nếu chỉ đọc đoạn 2–3, có thể thấy triều đình làm gì để trọng đãi người tài. Sang đoạn 4, câu hỏi hướng về chính kẻ sĩ: sự trọng đãi ấy đòi hỏi thái độ gì? Người nhận vinh dự không còn chỉ là đối tượng được kể đến, mà trở thành người phải tự xét trách nhiệm.
Nhờ bước chuyển này, đoạn 5 nói việc khuyên thiện, răn ác một cách tự nhiên. Những người được ghi danh cần giữ phẩm chất, không được xem đỗ đạt là điểm kết thúc của việc rèn luyện. Khi giả định rằng được nhìn bia có thể khiến người ta tránh điều xấu, tác giả nhấn sức nhắc nhở của bia, không bảo đảm mọi người đều thay đổi.
Giọng văn vì thế không chỉ ca ngợi triều đình hoặc trách mắng kẻ sĩ. Lời khẳng định vai trò hiền tài, lời biết ơn sự trọng dụng và lời khuyên giữ danh tiết cùng phục vụ một tư tưởng: người tài đức cần được coi trọng và phải góp sức cho đất nước.
Củng cố kiến thức
Đoạn tự vấn về việc báo đáp của kẻ sĩ có chức năng nào trong mạch bài?
Đúng: đoạn tạo bước chuyển để tiếp tục bàn khuyến thiện, răn ác.
Nội dung vẫn tập trung vai trò và phẩm chất người tài.
Sự trọng đãi là cơ sở của lời nhắc báo đáp.
Bài nhấn việc tiếp tục rèn luyện và giúp nước.
Lời giải
Đáp án A. Trước đó, tác giả nói triều đình coi trọng người tài như thế nào. Câu tự vấn đưa sự chú ý sang thái độ của kẻ sĩ trước sự coi trọng ấy. Nhờ đó, ý về giữ phẩm chất và tác dụng răn ngừa của bia ở đoạn sau tiếp nối được lập luận.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích đầy đủ hơn giọng văn của Thân Nhân Trung trong bản trích?
Các lời tự vấn và khuyên răn thể hiện tình cảm rõ.
Tác giả trân trọng việc bồi dưỡng, tôn vinh hiền tài.
Đúng: nối giọng văn với hai tư cách người viết.
Trọng tâm là hiền tài và vận nước, không phải tài riêng tác giả.
Lời giải
Đáp án C. Người viết nhận lệnh soạn bài kí nên lời văn trang trọng, khẳng định sự coi trọng hiền tài của triều đình. Đồng thời, ông cũng là kẻ sĩ được trọng dụng, vì vậy lời nhắc báo đáp có tình cảm tự trọng và biết ơn. Cần giữ cả hai tư cách để không giản lược giọng văn.