Thông tin được tổ chức để phục vụ một mục đích
Văn bản thông tin chủ yếu cung cấp thông tin về đối tượng, sự việc hoặc hiện tượng. Có nhiều kiểu như bản tin, bài giới thiệu, nội quy, hướng dẫn. Khi đọc, xác định đối tượng, mục đích, người đọc dự kiến và xuất xứ; sau đó tìm thông tin chính, các phần triển khai và chi tiết làm rõ từng phần.
Nhan đề, sa-pô, đề mục, từ khoá, số liệu và phương tiện phi ngôn ngữ có thể giúp nhận ra cấu trúc. Sa-pô là phần dẫn nhập thường đặt sau nhan đề, giới thiệu ngắn nội dung đáng chú ý; không phải văn bản nào cũng có. Thông tin có thể được sắp xếp theo thời gian, quan hệ nguyên nhân–kết quả, nhóm đối tượng hoặc từ khái quát đến cụ thể.
Văn bản thông tin có thể phối hợp miêu tả, tự sự, biểu cảm và nghị luận. Một chi tiết kể hoặc một lời đánh giá không tự biến toàn bài thành truyện hay nghị luận. Cần xét mục đích chính, đồng thời phân biệt điều có thể kiểm chứng với cách đánh giá của người viết.
Ví dụ tìm ý chính trước khi tóm tắt
Ngữ liệu giả định tự biên soạn của BTVN: “Góc đổi sách của câu lạc bộ mở vào chiều thứ sáu. Người tham gia mang sách còn dùng được và ghi tên trên phiếu. Sách được chia theo nhóm nội dung để dễ chọn. Hoạt động giúp những cuốn sách tiếp tục đến với người đọc mới.”
Đối tượng là hoạt động đổi sách; thông tin chính là cách hoạt động được tổ chức. Chiều thứ sáu, điều kiện sách và phiếu, cách chia nhóm là chi tiết làm rõ thời gian và cách tham gia. Câu cuối nêu ý nghĩa mà người viết đề cao, không phải một thống kê số người đã được giúp.
Có thể tóm tắt: Câu lạc bộ tổ chức đổi sách chiều thứ sáu; người tham gia đem sách còn dùng được, ghi phiếu và chọn sách theo nhóm nội dung. Bản tóm tắt giữ cách tổ chức chính, không thêm địa điểm hoặc số lượt tham gia chưa có trong đoạn.
Củng cố kiến thức
Bản tóm tắt nào giữ đúng thông tin chính của đoạn giả định?
Đoạn không có số lượt người đọc.
Đây không phải ý của đoạn.
Đúng: giữ thời gian và cách tham gia, không thêm dữ kiện.
Không mở rộng một câu lạc bộ thành mọi trường.
Lời giải
Đáp án C. Trước hết xác định đối tượng là hoạt động đổi sách. Sau đó chọn các chi tiết trực tiếp giải thích cách hoạt động: thời gian, điều kiện sách, phiếu và phân nhóm. Không biến lời nói về ý nghĩa thành một số liệu hoặc kết luận phổ biến chưa được cung cấp.
Củng cố kiến thức
Câu cuối của đoạn có vai trò nào?
Đúng: nhận định về ý nghĩa cần phân biệt với số liệu.
Đoạn chỉ nói hoạt động giả định của một câu lạc bộ.
Không có địa chỉ.
Câu cuối bổ sung ý nghĩa, không phủ định cách tổ chức.
Lời giải
Đáp án A. Cụm nói sách đến với người đọc mới giải thích giá trị của việc trao đổi. Đó là cách người viết nhìn hoạt động; không chứa một phép đếm hay địa chỉ. Phân biệt vai trò từng câu giúp tóm tắt đúng mức và tránh tự bổ sung chứng cứ.