Mỗi phương tiện có một cách đọc
Phương tiện phi ngôn ngữ gồm hình ảnh, bảng, biểu đồ, sơ đồ, kí hiệu và các hình thức trực quan khác. Chúng có thể cung cấp thông tin, làm rõ quan hệ, giúp hình dung đối tượng hoặc hướng dẫn hành động. Phải xét nhiệm vụ trong văn bản, không chỉ nói chung “làm bài sinh động”.
Đọc bảng cần đối chiếu hàng, cột và đơn vị; đọc biểu đồ cần xem nhan đề, nhãn, trục, thang đo và chú giải; đọc sơ đồ cần hiểu nút, đường nối, mũi tên và kí hiệu. Màu giống nhau chưa chắc cùng ý nghĩa giữa hai hình. Mũi tên có thể biểu thị hướng đi, trình tự hoặc quan hệ, tuỳ chú giải.
Kết hợp thông tin trực quan với lời văn, nguồn và thời điểm. Không nhìn kích thước hay màu để đưa con số chính xác khi hình không cho phép xác định. Nếu lời và hình không khớp, cần kiểm tra lại, không chọn phần phù hợp mong muốn rồi bỏ phần còn lại.
Ví dụ đọc một biểu đồ có dữ liệu rõ

Dữ liệu giả định tự biên soạn của BTVN về số lượt mượn sách trong một tuần ở ba nhóm; không phải khảo sát thật:
| Nhóm | Lượt mượn sách |
|---|---:|
| A | 8 |
| B | 10 |
| C | 12 |
Biểu đồ dùng cùng đơn vị lượt mượn, trục số bắt đầu từ 0 và ghi đúng giá trị ở đầu cột. Nhóm C có 12 lượt, hơn A 4 lượt; 12 chia 8 bằng 1,5 nên số lượt của C gấp 1,5 lần A. Không kết luận nhóm C có nhiều người hơn: một người có thể mượn nhiều lượt, còn bảng không cung cấp số người.
Bảng giúp tra giá trị chính xác; biểu đồ giúp nhìn nhanh tương quan; lời văn giải thích điều được so sánh và giới hạn kết luận. Ba phần bổ sung nhau, không thay thế tuỳ tiện.
Củng cố kiến thức
Theo dữ liệu giả định, nhóm C hơn nhóm A bao nhiêu lượt mượn?
1,5 là tỉ số, không phải hiệu.
Đúng: 12−8=4, giữ đơn vị lượt.
20 là tổng hai nhóm, không phải hiệu.
Dữ liệu về lượt mượn, không phải số người.
Lời giải
Đáp án B. Đọc nhãn để lấy C=12 lượt và A=8 lượt. Câu hỏi “hơn bao nhiêu” yêu cầu hiệu: 12−8=4 lượt. Không dùng phép chia hoặc thay đơn vị lượt mượn bằng người; biểu đồ không cung cấp số người.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào không vượt dữ liệu?
Số lượt khác số người.
Một tuần không xác định mọi tuần sau.
Không có chú giải màu theo thể loại.
Đúng: đúng tỉ số và giới hạn dữ liệu.
Lời giải
Đáp án D. Chia 12 cho 8 được 1,5; cả hai cùng đơn vị lượt và cùng tuần nên có thể so sánh. Nhưng dữ liệu không cho số người, thể loại hoặc xu hướng ở tuần khác. Nhận xét tốt phải nêu phần biết được và không mở rộng phần chưa có.