Hiểu tích để giải thích câu đang đọc
Điển cố là việc gợi một câu chuyện, sự việc hoặc lời văn quen thuộc từ nguồn trước, thường được biểu đạt cô đọng bằng một vài từ, hình ảnh. Muốn hiểu cần đọc chú thích và kiểm nguồn. Không phải mọi tên người, địa danh hay từ Hán Việt đều tự động là điển cố.
Phân tích có thể đi theo ba bước: chỉ ra từ ngữ gợi tích → nêu nghĩa cốt yếu của tích cần dùng → giải thích quan hệ với nội dung, cảm xúc hoặc lập luận hiện tại. Phần kể tích chỉ là phương tiện làm rõ, không thay cho nhận xét về tác phẩm.
Cùng một điển cố có thể được dùng với sắc thái khác khi vào văn cảnh khác. Cần đọc chủ thể, tình thế và giọng điệu của câu. Không coi tích xưa là bằng chứng rằng mọi hành động trong cuộc kháng chiến đã diễn ra y hệt câu chuyện được gợi.
Ví dụ điển cố và sức mạnh đoàn kết
Phân tích BTVN theo chú thích Bình Ngô đại cáo trong SGK. Hình ảnh hoà nước sông với rượu gợi câu chuyện người lãnh đạo chia rượu với quân lính, thể hiện quan hệ trên dưới gắn bó. Trong mạch buổi đầu dấy nghĩa, ý cần nhấn là tinh thần cùng chia sẻ, đoàn kết, chứ không phải lượng rượu được chia.
Đặt cạnh những khó khăn về người và vật lực, chi tiết ấy góp giải thích nguồn sức mạnh để vượt trở ngại. Nếu chỉ kể trọn chuyện xưa, phần trình bày sẽ xa điều bài cáo đang chứng minh. Cần kết lại bằng quan hệ giữa sự gắn bó và ý chí chiến đấu.
Ở Bảo kính cảnh giới, bài 43, hình ảnh cây đàn của vua Thuấn được chú thích gắn với khúc hát cầu mong đời sống đủ đầy cho dân. Mối liên hệ này giúp hiểu ước nguyện cuối bài, không phải mong muốn mua một nhạc cụ cho riêng nhà thơ.
Củng cố kiến thức
Bước nào còn thiếu nếu chỉ kể chuyện gốc của hình ảnh hoà nước sông với rượu?
Thêm chuyện không làm rõ chức năng.
Đúng: cần nối tích với điều văn bản đang nói.
Đó không phải mục đích ngôn ngữ ở đây.
Tình thế làm rõ vì sao điển cố được dùng.
Lời giải
Đáp án B. Kể nghĩa cốt yếu của tích giúp hiểu hình ảnh. Nhưng câu hỏi về tác dụng còn đòi bước nối với văn cảnh: nghĩa quân khó khăn mà trên dưới chia sẻ, đồng lòng. Điển cố góp lí giải sức mạnh ấy. Không dừng ở thông tin về tích hoặc suy thành một phép pha rượu thực tế.
Củng cố kiến thức
Theo chú thích và câu kết được giải thích trong ví dụ, hình ảnh cây đàn vua Thuấn giúp làm rõ điều gì?
Không có căn cứ về việc từ bỏ mọi việc.
Ý câu hướng tới đời sống dân.
Đúng: tích được dùng để thể hiện ước nguyện.
Bài thơ không phải bản ghi một buổi diễn.
Lời giải
Đáp án C. Chú thích cho biết cây đàn gắn với khúc hát mong dân sống no đủ. Đặt vào hai câu cuối, hình ảnh làm rõ ước nguyện của nhân vật trữ tình. Cần theo mạch từ tích đến ý hiện tại, không hiểu chỉ theo nghĩa đồ vật hoặc tự kể một buổi biểu diễn.