Ngắn gọn nhưng phải chính xác
Cước chú là phần chú thích ở chân trang, gắn với vị trí cần chú bằng dấu hoặc số tương ứng. Nó có thể giải thích từ, cung cấp thông tin bổ sung hoặc ghi nguồn. Chú thích giúp người đọc kiểm nghĩa, xuất xứ mà không làm phần chính quá nặng; không tự bảo đảm một thông tin đúng nếu nguồn không đáng tin.
Trong lời dẫn, phần tỉnh lược là nội dung được người sử dụng bỏ bớt theo mục đích trình bày; có thể đánh dấu bằng ngoặc vuông và ba chấm […]. Không xem mọi dấu ba chấm là lời tác giả bỏ dở. Cần phân biệt dấu ở nguyên bản với dấu người trích đánh vào.
Chỉ lược phần không làm sai ý cần dẫn. Không bỏ từ phủ định, điều kiện hoặc lời giới hạn khiến nguồn bị hiểu ngược. Đánh dấu lược bỏ không hợp thức hoá một câu dẫn xuyên tạc. Khi chưa kiểm toàn câu, nên trở về bản nguồn trước khi sử dụng.
Ví dụ từ chú thích và câu tự dựng
Trong “Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời”, cước chú SGK giải thích “điêng” là bạn bè thân thiết, gắn bó như anh em; nhờ đó lời đối thoại được hiểu trong quan hệ thân tình, không đoán đây là một chức danh. Chú thích về vật dụng, tín ngưỡng giúp hiểu thế giới văn hoá được miêu tả.
Ví dụ câu nguồn giả định do BTVN tự viết: “Ghi nguồn là cần thiết, nhưng không đủ nếu lời dẫn làm sai ý tác giả.” Nếu rút thành “Ghi nguồn […] đủ nếu lời dẫn làm sai ý tác giả”, người trích đã bỏ các từ có vai trò quyết định và tạo nghĩa trái câu nguồn. Dấu lược bỏ không sửa được sự sai ấy.
Cách dùng tốt hơn là dẫn đầy đủ câu ngắn hoặc diễn đạt gián tiếp: ghi nguồn cần đi cùng việc giữ đúng ý. Trên bài trực tuyến này, thông tin nguồn được nêu bằng tên và vị trí cụ thể; khi trình bày báo cáo trên trang giấy, có thể đưa nguồn/chú giải xuống cước chú với dấu tương ứng. Không bắt buộc chỉ có một hình thức cho mọi môi trường.
Củng cố kiến thức
Cước chú giải thích “điêng” trong ví dụ giúp làm rõ điều gì?
Chú thích nêu quan hệ, không chức vụ.
Giải nghĩa từ không chứng minh mọi sự kiện lịch sử.
Không có dữ kiện số người nghe.
Đúng: dùng chú thích để kiểm nghĩa trong ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Câu hỏi cần xác định chức năng cụ thể của chú thích. Giải nghĩa “điêng” cho biết người đối thoại gắn bó như anh em, làm rõ sắc thái lời khuyên và lời đáp. Không mở rộng chức năng ấy thành chứng minh những thông tin khác chưa được chú thích nêu.
Củng cố kiến thức
Một lời dẫn có dấu […] nhưng đã bỏ từ phủ định khiến ý ngược nguồn. Nhận xét nào đúng?
Đúng: giữ ý là điều kiện của dẫn trung thực.
Lược bỏ có giới hạn về nội dung.
Ghi nguồn và giữ ý phải cùng được bảo đảm.
Giấu nguồn càng không trung thực.
Lời giải
Đáp án A. Dấu […] thông báo đã bỏ một phần, không bảo đảm phần còn lại đại diện đúng câu nguồn. Từ phủ định hoặc điều kiện có thể quyết định nghĩa; nếu bỏ làm đảo ý thì phải sửa cách dẫn hoặc chọn diễn đạt gián tiếp trung thành, có nguồn.