Thơ tự do vẫn có cách tổ chức riêng
Thơ tự do không bị buộc vào một số tiếng cố định cho mọi dòng. Tuy vậy, bài thơ vẫn được tổ chức bằng nhịp, sự lặp, quan hệ giữa các hình ảnh và chuyển động của cảm xúc. Khi đọc, xét dòng dài–ngắn, chỗ ngắt và những từ trở lại; không kết luận thơ tự do là lời viết tuỳ tiện.
Cánh đồng của Ngân Hoa đặt các hình ảnh hoa, đất, bình gốm trong quan hệ với chủ thể trữ tình xưng “em”. Cần theo dõi cảm giác và suy tưởng trong bài, không tự coi chủ thể ấy là một người đang nói trực tiếp với học sinh hoặc là toàn bộ tác giả ngoài đời.
Theo dõi một hình ảnh từ đầu đến cuối
Phân tích BTVN theo bài thơ SGK. Ở đầu bài, hoa từ cánh đồng được đặt trong chiếc bình gốm sẫm màu; vẻ sống động của hoa nổi bật trên nền ấy. Những dòng tiếp theo mở nhiều cảm giác, trong đó có âm thanh, rung động và sự im lặng. Các dòng dài chứa chuỗi cảm giác làm dòng cảm xúc như tuôn ra.
Sau đó, chủ thể trữ tình hướng về cánh đồng, đất mềm và những sự sống còn chưa hiện hình. Việc lặp cách mở đầu dòng bằng “Em” và hành động gọi tên làm rõ sự chủ động đón nhận, mong chờ sự sống. Cuối bài, bình gốm trở lại ở dạng còn chưa thành hình dưới đất, mở một liên tưởng về khả năng sinh thành.
Như vậy, không chỉ có cảnh đẹp được liệt kê. Quan hệ giữa đất, hoa, bình gốm và sự trở lại của hình ảnh giúp nối cảm giác hiện tại với niềm hướng tới sự sống đang hình thành. Cách phân tích cần chỉ ra quan hệ ấy, không ép tất cả hình ảnh vào một câu chuyện đời riêng chưa được văn bản xác nhận.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào lí giải được cách tổ chức bài thơ trong ví dụ?
Cần xét quan hệ và sự chuyển của hình ảnh.
Đúng: nối hình thức với mạch cảm xúc.
Thơ tự do vẫn có cách tạo nhịp và tổ chức riêng.
Không tự đồng nhất chủ thể trữ tình với toàn bộ tác giả ngoài đời.
Lời giải
Đáp án B. Trước hết nhận ra dòng dài và các yếu tố lặp. Tiếp theo nối chúng với những cảm giác liên tiếp và hướng trở về cánh đồng. Hình bình gốm ở đầu và cuối không có cùng trạng thái, vì thế tạo liên hệ về sự sống hiện có và khả năng sinh thành.
Củng cố kiến thức
Khi phân tích hình bình gốm ở đầu và cuối, thao tác nào cần thiết nhất?
Đếm chưa giải thích chức năng.
Không có dữ kiện cho hoàn cảnh ấy.
Đúng: nhận xét được xây từ quan hệ hình ảnh.
Ý nghĩa phụ thuộc văn bản cụ thể.
Lời giải
Đáp án C. Bình ở đầu đã chứa hoa, còn bình cuối chưa thành hình dưới đất. Sự khác nhau này giúp đọc chuyển động từ vẻ đẹp hiện có tới những khả năng đang chờ hình thành. Nhận xét có căn cứ cần chỉ ra các quan hệ, không chỉ khen hoặc áp biểu tượng chung.