Tố cáo tội ác bằng lí lẽ và cảm xúc
Phần hai vạch âm mưu xâm lược, sự gian trá và những hành động tàn bạo: giết hại dân, bóc lột thuế khoá, bắt phu, vơ vét sản vật. Nhân dân hiện lên trong cảnh bị đẩy tới khốn cùng; thiên nhiên và đời sống cũng bị huỷ hoại.
Lời tố cáo không chỉ có sự việc. Các động từ mạnh, hình ảnh đau thương, phép liệt kê, đối, phóng đại và câu hỏi tu từ bộc lộ sự thương xót nạn nhân, căm giận kẻ gây tội.
Khi phân tích yếu tố biểu cảm, cần chỉ ra từ ngữ hoặc hình ảnh cụ thể, giải thích cảm xúc được gợi lên và nối với điều đang được chứng minh. Ở đây, cảm xúc làm rõ mức độ phi nghĩa của kẻ thù, tăng sức thuyết phục cho lí do đứng lên bảo vệ dân.
Một lời chất vấn, không phải câu hỏi tìm thông tin
Phân tích của BTVN theo đoạn tố cáo trong SGK.
Sau chuỗi tội ác, tác giả viết: “Lẽ nào trời đất dung tha, / Ai bảo thần nhân chịu được?” Hai câu mang hình thức hỏi nhưng không chờ người đọc cung cấp một dữ kiện. Cách hỏi khẳng định tội ác không thể dung thứ, sự căm phẫn không thể kìm nén.
Những lời ấy có sức nặng vì đứng sau các cảnh người dân bị giết hại, bị ép tìm vàng, mò ngọc, phục dịch đến kiệt sức. Lí lẽ không tách khỏi nỗi đau cụ thể. Giọng chất vấn vừa đúc kết cáo trạng vừa thúc đẩy ý chí trừ bạo.
Vì vậy, không chỉ ghi “có câu hỏi tu từ làm sinh động”. Cần giải thích điều được khẳng định, cảm xúc của lời văn và quan hệ với phần tố cáo.
Củng cố kiến thức
Hai câu hỏi trong ví dụ chủ yếu có tác dụng gì?
Không phải câu hỏi thu thập số liệu.
Các tội ác đã được khẳng định trước đó.
Đúng: hình thức hỏi tăng sức lên án.
Cách hỏi nhấn mạnh sự không thể dung thứ, không làm dịu lời lên án.
Lời giải
Đáp án C. Câu hỏi đứng sau chuỗi tội ác, không nhằm tìm thông tin còn thiếu. Nó diễn đạt sự phủ định mạnh: không thể dung tha, không thể chịu được. Cảm xúc căm phẫn kết hợp với các bằng chứng khiến lời lên án quyết liệt và có sức lay động.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích đúng quan hệ giữa biểu cảm và lập luận trong đoạn?
Đúng: cảm xúc tăng sức thuyết phục trên cơ sở sự việc.
Cảm xúc không thay căn cứ.
Câu hỏi chính là cách tăng sức tố cáo.
Tên biện pháp chưa giải thích ý nghĩa.
Lời giải
Đáp án A. Đoạn vừa đưa các hành động gây hại dân vừa diễn tả nỗi đau và phẫn uất trước chúng. Nhờ đó, việc kháng chiến để trừ bạo được lí giải bằng cả nhận thức và tình cảm. Đọc biểu cảm phải nối với chức năng ấy, không tách thành một danh sách biện pháp.