Hình thức trực quan phải khớp quan hệ
Biểu đồ tròn thường biểu thị các thành phần của một tổng thể: cần xác định tổng thể, các phần và đơn vị; các phần không được đếm chồng tuỳ tiện. Sơ đồ cây thể hiện quan hệ phân cấp hoặc phân nhánh; nhánh nào thuộc nhóm nào phải đúng. Sơ đồ Venn dùng những miền giao để biểu thị phần chung giữa các tập hợp hoặc phương diện.
Biểu đồ thời gian có thể giúp theo diễn tiến hoặc kế hoạch qua các mốc. Không phải cứ có con số là dùng biểu đồ tròn; số đo qua nhiều thời điểm thường cần thể hiện quan hệ theo thời gian. Một sơ đồ thể hiện ý tưởng không có dữ liệu phần trăm cũng không nên gán tỉ lệ như thống kê.
Khi đọc và tạo, xem nhan đề, chú giải, nguồn, đối tượng và quan hệ. Những vùng có kích thước đẹp mắt chưa xác nhận tỉ lệ đo lường; mũi tên hoặc đường nối cần được giải thích đúng chức năng.
Ví dụ chọn phương tiện theo dữ liệu giả định
Dữ liệu giả định tự biên soạn của BTVN: Trong 20 cuốn sách đã phân nhóm không trùng, có 8 cuốn truyện, 7 cuốn thơ và 5 cuốn tìm hiểu khoa học. Các phần chiếm 40%, 35%, 25%, tổng là 100%. Có thể dùng biểu đồ tròn để thể hiện cơ cấu số sách vì tổng thể và các phần rõ.
Nếu muốn trình bày nhóm thể loại rồi các ví dụ bên trong, có thể dùng sơ đồ cây. Nếu muốn tìm sách vừa có truyện vừa có thơ, phải có dữ liệu phân loại cho phép giao nhau rồi dùng sơ đồ Venn phù hợp; không lấy cách phân nhóm không trùng ở trên để tự đặt một miền giao.
Nếu cùng hỏi mỗi nhóm mượn bao nhiêu lượt, biểu đồ cột ở bài trước phù hợp hơn cho so sánh trực tiếp. Lựa chọn hình thức do câu hỏi và quan hệ dữ liệu, không do kiểu nào nhiều màu nhất.
Củng cố kiến thức
Vì sao dữ liệu 8, 7, 5 cuốn có thể dùng biểu đồ tròn về cơ cấu trong ví dụ?
Cần quan hệ thành phần–tổng thể.
Đúng: đủ điều kiện của cơ cấu được nêu.
Hình dạng đối tượng không quyết định loại biểu đồ.
Phân loại phải có trước từ dữ liệu.
Lời giải
Đáp án B. Tổng số là 8+7+5=20; các nhóm đã được xác định không trùng. Tỉ lệ lần lượt là 8/20=40%, 7/20=35%, 5/20=25%. Vì cùng mô tả các phần của tổng ấy nên biểu đồ tròn phù hợp; chỉ có ba số chưa đủ.
Củng cố kiến thức
Muốn thể hiện phần chung giữa hai nhóm, hình thức nào phù hợp nếu đã có dữ liệu về giao nhau?
Không thể hiện quan hệ tập hợp rõ.
Cơ cấu không trùng khác quan hệ giao nhau.
Thời gian không trả lời phần chung này.
Đúng: miền giao biểu thị điều cùng thuộc hai nhóm.
Lời giải
Đáp án D. Câu hỏi hướng vào quan hệ vừa thuộc nhóm này vừa thuộc nhóm kia, nên cần hình thức có phần giao. Sơ đồ Venn phải được gắn với dữ liệu thật về các nhóm; không tự tạo giao chỉ vì hình vẽ cho phép.