Văn hoá châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long

Châu thổ sông Hồng là một trong những cái nôi của **văn minh lúa nước**. Đồng ruộng, nguồn nước và hoạt động sản xuất gắn với đời sống làng xã; quá trình dựng nước, giữ nước để lại những di sản được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Di sản **vật thể** có công trình, di tích như Thành Cổ Loa, Cố đô Hoa Lư, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu–Quốc Tử Giám. Chúng giúp tìm hiểu tổ chức xã hội, lịch sử và thành tựu văn hoá qua dấu tích cụ thể. Đời sống **phi vật thể** gồm tri thức, kĩ năng, phong tục, lễ hội và nghệ thuật được cộng đồng thực hành, truyền lại. SGK nêu nghề gốm Bát Tràng, đúc đồng Đại Bái, thêu ren Văn Lâm; hội Lim, lễ hội chùa Hương, hội Gióng; dân ca Quan họ, Ca trù. Ẩm thực gắn với đồng ruộng, lúa gạo; ca dao, tục ngữ, truyền thuyết lưu giữ kinh nghiệm và tình cảm cộng đồng. Một đồ gốm cụ thể là vật hữu hình; kĩ năng làm gốm được truyền dạy thuộc phương diện phi vật thể. Cần xác định đang nói đến công trình, sản phẩm hay tri thức, thực hành.

Ở châu thổ sông Cửu Long, quá trình khai khẩn và thích ứng với mạng sông, kênh rạch tạo những nét văn hoá sông nước. Ghe, xuồng phục vụ đi lại và sản xuất; giao thương trên sông góp phần hình thành chợ nổi. Chợ nổi Cái Răng là một dẫn chứng trong SGK. Ẩm thực sử dụng sản vật sông nước như cá khô, các loại mắm và sản phẩm từ lúa gạo. Nghề thủ công có đóng ghe xuồng ở Cần Thơ, làm bột gạo ở Sa Đéc (Đồng Tháp), làm đường thốt nốt ở An Giang theo địa bàn sách. Các cộng đồng tạo nên sự phong phú của lễ hội, nghệ thuật: lễ hội miếu Bà Chúa Xứ, Nghinh Ông, Chôl Chnăm Thmây, đua ghe Ngo, Đờn ca tài tử Nam Bộ. Không gán mọi phong tục cho mọi cư dân; mỗi nét có cộng đồng, địa bàn và quá trình phát triển cụ thể.

Cả hai châu thổ có văn hoá gắn với nước, lúa gạo, sinh kế và lịch sử cộng đồng. Châu thổ sông Hồng nổi bật dấu ấn văn minh lúa nước, làng nghề và các di tích dựng nước, giữ nước; châu thổ sông Cửu Long nổi bật thích ứng sông nước, giao thương bằng ghe xuồng và văn hoá của nhiều cộng đồng. Lập bảng hai cột theo cùng các hàng: ẩm thực, nghề thủ công, lễ hội, nghệ thuật. Mỗi ô ghi một hoặc hai dẫn chứng từ sách, rồi viết một câu giải thích quan hệ với đời sống. Ảnh Đoan Môn trang 225 và chợ nổi Cái Răng trang 226 là hai nguồn để quan sát; cần đọc chú thích trước khi mô tả. Đặc trưng tiêu biểu không phải danh sách đầy đủ, cũng không có nghĩa văn hoá bất biến. Bảo tồn gắn với tôn trọng cộng đồng thực hành, gìn giữ tri thức, cảnh quan và những giá trị được truyền lại.