Phong trào dân tộc dân chủ và bước chuyển của công nhân

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp làm kinh tế, xã hội Việt Nam tiếp tục biến đổi. Trong khi đó, thắng lợi Cách mạng tháng Mười Nga và sự ra đời Quốc tế Cộng sản tác động đến phong trào giải phóng dân tộc. Phong trào yêu nước Việt Nam phát triển với nhiều lực lượng và hình thức. **Dân tộc** gắn với đấu tranh chống ách thống trị, giành quyền lợi cho dân tộc; **dân chủ** gắn với những quyền tự do và quyền lợi của nhân dân. Khi tìm hiểu một hoạt động, cần xác định người tham gia, yêu cầu và cách đấu tranh. Ở Trung Quốc, một nhóm thanh niên lập Tâm tâm xã tại Quảng Châu năm 1923. Tiêu biểu là vụ mưu sát Toàn quyền Đông Dương Méc-lanh của Phạm Hồng Thái ở Sa Diện năm 1924, gây tiếng vang và thể hiện tinh thần yêu nước. Tại Pháp, Phan Châu Trinh và một số người Việt thành lập Hội những người yêu nước Việt Nam năm 1919, lên án chế độ quân chủ và khơi dậy tinh thần dân tộc.

Giai cấp tư sản Việt Nam bị tư sản Pháp và tư sản Hoa cạnh tranh, chèn ép. Họ vận động dùng hàng Việt Nam, chống độc quyền cảng Sài Gòn năm 1923, đòi quyền tự do dân chủ và quyền tham gia bộ máy chính quyền. Một số tư sản, địa chủ lớn lập Đảng Lập hiến năm 1923 và dùng báo chí để nêu yêu cầu. Những hoạt động này thể hiện tinh thần dân tộc nhưng còn mang tính cải lương, dễ thoả hiệp. Tầng lớp tiểu tư sản gồm những người như học sinh, trí thức, người buôn bán nhỏ. Họ lập tổ chức, xuất bản sách báo tiến bộ, đòi thả Phan Bội Châu năm 1925, đòi thả Nguyễn An Ninh và tổ chức lễ tang Phan Châu Trinh năm 1926. Phong trào góp phần thức tỉnh, cổ vũ lòng yêu nước; tổ chức còn non yếu, chưa đủ sức lãnh đạo cách mạng.

Phong trào công nhân ban đầu chủ yếu đòi tăng lương, giảm giờ làm; các cuộc đấu tranh còn lẻ tẻ và tự phát. **Tự phát** là đấu tranh chủ yếu từ yêu cầu trước mắt, chưa có ý thức chính trị và tổ chức rõ ràng. Tháng 8-1925, công nhân xưởng Ba Son bãi công dưới sự lãnh đạo của Tôn Đức Thắng và Công hội. Cuộc đấu tranh giành thắng lợi, góp phần ngăn tàu chiến Pháp chở lính sang đàn áp cách mạng Trung Quốc. Công nhân không chỉ bảo vệ quyền lợi của mình mà còn thể hiện đoàn kết quốc tế. Ba Son đánh dấu bước chuyển từ **tự phát sang tự giác**: có tổ chức và mục đích chính trị rõ hơn. Từ năm 1926, các cuộc đấu tranh có tổ chức diễn ra liên tục, liên kết nhiều ngành và địa phương, gắn yêu cầu kinh tế với chính trị. Đây là quá trình phát triển, không phải mọi cuộc đấu tranh đều chuyển biến hoàn toàn ngay trong một ngày.

Mở hình 5.1 trang 23 SGK về lễ tang Phan Châu Trinh. Đọc chú thích để xác định sự kiện, địa điểm và năm; quan sát đông đảo người tham gia rồi liên hệ với phong trào yêu nước. Ảnh một sự kiện giúp nêu dẫn chứng nhưng không tự chứng minh mọi tầng lớp có cùng chương trình chính trị. Lập sơ đồ gồm các nhánh: hoạt động ở nước ngoài, tư sản, tiểu tư sản, công nhân. Mỗi nhánh chọn một sự kiện, ghi thời gian, yêu cầu hoặc ý nghĩa. Chẳng hạn, “Ba Son, 8-1925” cần nối với tổ chức và mục đích chính trị, không chỉ ghi tên cuộc bãi công.