Nhật Bản từ năm 1918 đến năm 1945

Nhật Bản hưởng lợi từ Chiến tranh thế giới thứ nhất, nhưng thời kì phát triển nhanh sau chiến tranh chỉ kéo dài ngắn. Những năm 1920–1921, kinh tế sa sút, nhiều công ty thua lỗ và người lao động mất việc. Giai đoạn 1924–1929, kinh tế phát triển trở lại nhưng không ổn định. Năm 1926, sản lượng công nghiệp vượt mức trước chiến tranh; ngay năm 1927 lại xảy ra khủng hoảng tài chính ở Tô-ky-ô. Hai dẫn chứng giúp hiểu “phục hồi” không đồng nghĩa “ổn định liên tục”. Đời sống người lao động khó khăn, phong trào đấu tranh của công nhân và nông dân phát triển. Tháng 7-1922, Đảng Cộng sản Nhật Bản ra đời và tham gia lãnh đạo phong trào công nhân. Khi nêu tình hình một nước cần xét cả kinh tế và đời sống xã hội.

Đại suy thoái 1929–1933 làm sản xuất công nghiệp, thương mại Nhật Bản giảm mạnh, số người thất nghiệp tăng. Giới cầm quyền lựa chọn quân phiệt hoá bộ máy nhà nước và mở rộng xâm lược để tìm thị trường, nguyên liệu, đồng thời giải quyết những khó khăn trong nước. **Quân phiệt hoá** ở đây là tăng vai trò chi phối của các thế lực quân sự trong bộ máy nhà nước, gắn với chính sách dùng vũ lực để bành trướng ra bên ngoài. Đây là lựa chọn của giới cầm quyền trong hoàn cảnh cụ thể, không phải mọi người dân Nhật đều ủng hộ chiến tranh. Tháng 9-1931, Nhật Bản đánh chiếm vùng Đông Bắc Trung Quốc. Sự kiện cho thấy chủ trương xâm lược đã trở thành hành động quân sự; Nhật Bản trở thành lò lửa chiến tranh ở châu Á–Thái Bình Dương. Khi giải thích nguy cơ chiến tranh, cần nối khó khăn kinh tế với chính sách của giới cầm quyền và hành động xâm lược.

Nhật Bản tiếp tục mở rộng chiến tranh. Năm 1940, quân Nhật tiến vào Đông Dương. Tháng 12-1941, Nhật Bản tấn công căn cứ Trân Châu cảng của Mỹ; Mỹ chính thức tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai, chiến tranh lan rộng trên phạm vi thế giới. Ngày 15-8-1945, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Đặt mốc này sau các hành động xâm lược để thấy kết cục của con đường quân phiệt, đồng thời phân biệt với mốc Đức đầu hàng ở châu Âu. Mở hình 3.1 ở trang 14 SGK, đọc chú thích quân Nhật tiến vào Đông Bắc Trung Quốc năm 1931. Ảnh sự kiện là một dẫn chứng cần đặt đúng địa bàn, thời gian; không dùng ảnh này thay cho cuộc tiến vào Đông Dương năm 1940.