Liên Xô: khôi phục và những thành tựu sau năm 1945

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô phải khắc phục những tổn thất lớn và tiếp tục xây dựng chủ nghĩa xã hội. Bài học xem xét bốn lĩnh vực: chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá. Thành tựu của một lĩnh vực cần được đặt trong mối liên hệ với các lĩnh vực khác. Về chính trị, Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, khôi phục đại hội các tổ chức chính trị–xã hội từ năm 1949, từng bước dân chủ hoá hệ thống chính trị. Trong quan hệ quốc tế, Liên Xô chủ trương duy trì hoà bình, an ninh thế giới và giúp đỡ các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc. Sự ủng hộ về vật chất, tinh thần đối với Việt Nam là một dẫn chứng về vai trò này. Cần phân biệt chính sách đối ngoại với thành tựu sản xuất trong nước.

Năm 1946, Liên Xô bắt tay vào khôi phục kinh tế. Đến năm 1950, nền kinh tế đã phục hồi mức trước chiến tranh. Theo SGK, trong kế hoạch 1946–1950, công nghiệp tăng **73% so với mức trước chiến tranh**, hơn 6 000 nhà máy được khôi phục và xây dựng mới. Sau đó, các kế hoạch phát triển tiếp tục xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới, sau Mỹ. “Thứ hai về công nghiệp” cần giữ đúng lĩnh vực, không tự đổi thành thứ hạng ở mọi chỉ tiêu kinh tế hoặc đời sống. Trong khoa học, kĩ thuật, Liên Xô phóng thành công **vệ tinh nhân tạo đầu tiên năm 1957**, rồi **tàu vũ trụ có người lái năm 1961**, đưa I-u-ri Ga-ga-rin bay vào vũ trụ. Hai mốc mở ra những bước tiến khác nhau; không ghép cả vệ tinh và chuyến bay có người vào cùng một năm.

Cơ cấu xã hội thay đổi theo hướng công nhân và trí thức gia tăng. Năm 1971, công nhân chiếm hơn 55% lực lượng lao động, trên 30 triệu người làm việc trí óc. Hai số liệu nói về nhóm và chỉ tiêu khác nhau; không cộng 55% với 30 triệu. Liên Xô thực hiện giáo dục miễn phí và đạt thành tựu về học vấn. Tư liệu 1 trang 46 nêu năm 1971 có 3/4 số dân đạt trình độ **đại học và trung học**. Cụm ghép này không có nghĩa 3/4 dân số đều tốt nghiệp đại học. Giao lưu văn hoá được thúc đẩy giữa các dân tộc trong nước và với thế giới. Hình 10.5 là lễ diễu hành khai mạc Liên hoan Thanh niên và sinh viên thế giới lần VI ở Mát-xcơ-va tháng 7-1957. Đây là dẫn chứng về giao lưu, khác sự kiện phóng vệ tinh dù cùng năm.

Bảng tổng hợp có thể chia thành chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá. Mỗi lĩnh vực nêu một ý chính và dẫn chứng; chẳng hạn kinh tế có khôi phục sau chiến tranh, văn hoá có giáo dục và giao lưu. Khi giới thiệu một thành tựu, xác định thời gian, nội dung, ý nghĩa và nguồn. Với chuyến bay năm 1961, nêu rõ tàu có người lái và vai trò mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ. Số liệu hoặc hình ảnh phải có chú thích, không dùng thành tựu một lĩnh vực để kết luận mọi mặt đời sống đều không có khó khăn. Liên Xô cũng có hạn chế và khủng hoảng ở giai đoạn sau. Việc tìm hiểu những vấn đề ấy cần đi cùng sự ghi nhận thành tựu mà nhân dân Liên Xô đã đạt được, tránh phủ định toàn bộ một thời kì.