Khoa học – kĩ thuật: cơ hội và thách thức với Việt Nam

Cách mạng khoa học – kĩ thuật mang lại **thời cơ** phát triển cho Việt Nam. Công nghệ mới hỗ trợ hiện đại hoá nền kinh tế, hội nhập khu vực và thế giới, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và chất lượng cuộc sống. Chuyển đổi số làm thay đổi phương thức quản lí nhà nước, sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Chẳng hạn, trong một tình huống minh hoạ, cơ sở sản xuất dùng dữ liệu để theo dõi đơn hàng và điều chỉnh việc giao hàng. Điều cần giải thích là công nghệ hỗ trợ quản lí công việc thế nào, không chỉ tên một phần mềm. Những tiến bộ y học, thông tin, liên lạc và các dịch vụ tạo thêm điều kiện phục vụ người dân. Tuy nhiên, có thiết bị hoặc kết nối mới chỉ là một điều kiện; hiệu quả còn cần con người có kĩ năng sử dụng và cách tổ chức phù hợp. Vì vậy, thời cơ cần được chủ động nắm bắt.

Cùng với thời cơ, Việt Nam đối diện **thách thức**. Nếu năng lực công nghệ thấp, nước ta có nguy cơ chỉ làm gia công, lắp ráp đơn giản cho các nước có công nghệ hiện đại. Khi ấy, việc tham gia sản xuất chưa đi cùng khả năng làm chủ các công đoạn có giá trị cao. Không gian mạng cũng có nguy cơ thông tin bảo mật bị đánh cắp, tin xấu hoặc sai sự thật lan truyền, ảnh hưởng an ninh, chính trị và an toàn xã hội. Kết nối rộng hơn cần đi cùng bảo vệ thông tin, kiểm tra nguồn và trách nhiệm khi chia sẻ. SGK bản chỉnh sửa 2026 nhấn mạnh thêm: **AI tạo sức ép đối với việc làm, có thể làm rộng khoảng cách công nghệ**. Thiếu nhân lực chất lượng cao để làm chủ dữ liệu và thuật toán làm tăng nguy cơ lệ thuộc nền tảng ngoại nhập. Đây là những nguy cơ phải chủ động ứng phó, không phải kết luận mọi lao động chắc chắn mất việc.

Tư liệu 1 trong SGK 114 trích Nghị quyết 52-NQ/TW ngày 27-9-2019. Có thể hệ thống hai yêu cầu: tận dụng cơ hội để nâng năng suất, sức cạnh tranh, hiệu quả quản lí; chủ động hạn chế tác động tiêu cực, bảo đảm quốc phòng, an ninh, an toàn, công bằng và phát triển bền vững. Hai yêu cầu gắn bó với nhau. Phát triển công nghệ cần đi cùng đào tạo con người, bảo vệ dữ liệu, kiểm tra thông tin và khả năng tự chủ. Chỉ nhấn lợi ích mà bỏ nguy cơ, hoặc chỉ thấy nguy cơ rồi từ bỏ học tập công nghệ, đều chưa đánh giá đầy đủ. Đối với học sinh, có thể rèn năng lực học hỏi, tìm hiểu nguyên lí, dùng công cụ có trách nhiệm và so sánh thông tin với nguồn đáng tin cậy. Đây là việc làm giúp chuẩn bị năng lực; không phải cam kết rằng một kĩ năng riêng lẻ sẽ giải quyết mọi thách thức của đất nước.

**Thực hành:** chọn một thành tựu khoa học – kĩ thuật của Việt Nam trong lĩnh vực bản thân quan tâm. Tìm từ sách, báo hoặc trang của cơ quan nghiên cứu, trường học, đơn vị thực hiện; ghi tên nguồn, ngày công bố và đường dẫn nếu có. Lập phiếu gồm: tên thành tựu; cá nhân hoặc tập thể thực hiện; lĩnh vực; thời điểm; vấn đề cần giải quyết; kết quả, công dụng đã được nguồn xác nhận. Phân biệt nghiên cứu thử nghiệm với sản phẩm đã ứng dụng; nếu có hợp tác quốc tế, nêu đúng vai trò từng bên. Không đổi một kết quả ban đầu thành khẳng định đã áp dụng rộng rãi. Viết bản giới thiệu khoảng 150–200 từ hoặc làm một trang trình chiếu có hình và chú thích nguồn. Chia sẻ với bạn, nêu điều bản thân ấn tượng và một câu hỏi muốn tìm hiểu thêm. Sau góp ý, sửa chỗ chưa rõ căn cứ. Sản phẩm cần giải thích thành tựu, không chỉ sao chép tin hoặc liệt kê tên thiết bị.