Xây dựng hậu phương và thắng lợi ngoại giao 1946–1950

Sau khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, các cơ quan Đảng, Chính phủ, Mặt trận được di chuyển kịp thời, an toàn lên căn cứ địa Việt Bắc. Đây là thắng lợi quan trọng, giúp duy trì sự lãnh đạo và chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài. Chính quyền dân chủ nhân dân từ trung ương đến cơ sở được kiện toàn, củng cố để thực hiện nhiệm vụ **vừa kháng chiến, vừa kiến quốc**. “Kiến quốc” trong hoàn cảnh này là xây dựng đất nước, chính quyền và đời sống ở hậu phương, tạo điều kiện tiếp tục kháng chiến. Hậu phương không chỉ cung cấp lương thực hoặc vũ khí. Một chính quyền được giữ vững, có khả năng tổ chức và huy động nhân dân cũng là nguồn sức mạnh cho tiền tuyến.

Kinh tế kháng chiến được xây dựng theo hướng bảo đảm khả năng **tự cấp, tự túc**. Nhân dân tăng gia sản xuất, trước hết là nông nghiệp, để đáp ứng lương thực cho đời sống và chiến đấu. Ở vùng tự do, căn cứ kháng chiến, các xí nghiệp quốc phòng và dân dụng có quy mô thích hợp được xây dựng. Khai khoáng, cơ khí, hoá chất, diêm, giấy từng bước hoạt động. Sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu nhân dân, vừa hỗ trợ lực lượng chiến đấu. Hình 14.3 trang 69 SGK ghi Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm nông dân Bắc Kạn thu hoạch lúa năm 1950. Hình cho thấy việc quan tâm sản xuất trong kháng chiến. Bắc Kạn là địa danh trong bối cảnh ảnh; chú thích vị trí nay thuộc tỉnh Thái Nguyên giúp định vị hiện nay, không đổi tên sự kiện năm 1950.

Hội nghị Văn hoá toàn quốc lần thứ hai năm 1948 nhấn mạnh xây dựng, phát triển văn hoá phục vụ kháng chiến. Phong trào Bình dân học vụ tiếp tục phát triển; đến tháng 6-1950, khoảng 10 triệu người đã được xoá nạn mù chữ theo SGK. Năm 1950, cuộc Cải cách giáo dục phổ thông lần thứ nhất được triển khai, hướng giáo dục phục vụ tích cực kháng chiến và xây dựng nền giáo dục dân tộc, dân chủ. Học chữ, đào tạo con người và phát triển văn hoá giúp nhân dân tham gia hiệu quả vào xây dựng đất nước. Cần phân biệt kết quả ở từng giai đoạn. Số 2,5 triệu người ở Bắc Bộ và Trung Bộ trong năm đầu sau Cách mạng tháng Tám khác mốc khoảng 10 triệu người đến tháng 6-1950; không cộng hai số thành một tổng khi chưa có cùng phạm vi và cách tính.

Đầu năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ tuyên bố sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với các nước. Sau đó, Trung Quốc, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác lần lượt công nhận, thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Đây là thắng lợi quan trọng, giúp cuộc kháng chiến nhận thêm sự đồng tình, ủng hộ và điều kiện liên hệ với bên ngoài. Thành quả ngoại giao bổ sung sức mạnh cho kháng chiến, gắn với đường lối tự lực cánh sinh và tranh thủ giúp đỡ quốc tế. Cần phân biệt **được công nhận về ngoại giao** với **mở thông một tuyến liên lạc qua biên giới bằng thắng lợi quân sự**. Hai thành quả hỗ trợ nhau, nhưng không phải cùng một sự kiện.

Để lập bảng thắng lợi 1946–1950, dùng bốn nhóm: chính trị, ngoại giao; kinh tế; văn hoá, giáo dục; quân sự. Mỗi hàng chọn một hoặc hai dẫn chứng tiêu biểu và ghi tác dụng đối với kháng chiến. Ví dụ, ở hàng kinh tế có tăng gia sản xuất và xây dựng xí nghiệp vùng tự do; ở hàng văn hoá, giáo dục có Bình dân học vụ và cải cách năm 1950. Khi bổ sung chiến dịch Việt Bắc, Biên giới vào hàng quân sự, cần nêu thời gian và kết quả riêng. Đọc bảng theo chiều ngang để nối dẫn chứng với lĩnh vực, theo chiều dọc để thấy cuộc kháng chiến phát triển trên nhiều mặt. Không dùng một thắng lợi quân sự làm bằng chứng duy nhất cho toàn bộ đời sống hậu phương.