Chiến tranh lạnh: nguyên nhân và biểu hiện

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, quan hệ giữa Liên Xô và Mỹ cùng các nước tư bản Tây Âu chuyển từ đồng minh chống phát xít sang đối đầu. **Chiến tranh lạnh** là tình trạng đối đầu căng thẳng giữa hai siêu cường Mỹ, Liên Xô và hai hệ thống tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa, diễn ra trên nhiều lĩnh vực. “Lạnh” không có nghĩa là không gây thiệt hại. Hai siêu cường không tiến hành một cuộc chiến tranh tổng lực trực tiếp với nhau, nhưng chạy đua vũ trang và các cuộc chiến tranh cục bộ vẫn khiến thế giới bất ổn. Vì vậy, không thể hiểu đây là một thời kì hoàn toàn hoà bình. Theo mạch bài học, **tháng 3-1947**, Tổng thống Mỹ Tơ-ru-man công khai thực hiện Chiến lược toàn cầu, từ bỏ hợp tác với Liên Xô, mở đầu Chiến tranh lạnh chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa.

Hai hệ thống có sự đối lập về hệ tư tưởng và mục tiêu. Mỹ và các nước tư bản chủ nghĩa lo ngại sự tồn tại, ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản. Sau chiến tranh, Liên Xô giúp đỡ những người cộng sản ở Đông Âu thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân, đi theo con đường xã hội chủ nghĩa. Trong khi đó, Mỹ muốn mở rộng ảnh hưởng và làm bá chủ thế giới. Sự đối lập và tham vọng ấy làm quan hệ đồng minh chuyển thành đối đầu. Cần nối **bối cảnh, mục tiêu và hành động**, thay vì coi việc chiến tranh kết thúc tự nó tất yếu tạo ra Chiến tranh lạnh. Hình 9.1 và tư liệu trang 41 SGK phản ánh diễn văn của Tơ-ru-man trước Quốc hội Mỹ tháng 3-1947. Tư liệu cho thấy cách Mỹ giải thích chính sách chống chủ nghĩa cộng sản. Khi đọc, xác định người phát biểu, thời điểm và mục đích; không coi lời tự trình bày của một bên là toàn bộ diễn biến lịch sử.

Bảng trang 42 SGK đặt hành động của hai phía cạnh nhau. Cách đọc là chọn một lĩnh vực, xác định mỗi bên làm gì và tác động tới quan hệ quốc tế. | Lĩnh vực | Mỹ và các nước tư bản chủ nghĩa | Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa | | --- | --- | --- | | Kinh tế | Đề ra Kế hoạch Mác-san năm 1947, viện trợ phục hồi Tây Âu | Lập Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV) năm 1949 | | Chính trị–quân sự | Lập NATO năm 1949 | Lập Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va năm 1955 | | Chạy đua sức mạnh | Chế tạo bom nguyên tử năm 1945, phóng vệ tinh năm 1958 | Chế tạo bom nguyên tử năm 1949, phóng vệ tinh năm 1957 | Hai phía còn mở rộng ảnh hưởng tại Đức, bán đảo Triều Tiên, Cu-ba và Việt Nam. Ở Việt Nam, Mỹ giúp Pháp tiến hành chiến tranh xâm lược, sau đó tiến hành chiến tranh xâm lược ở miền Nam và chống phá miền Bắc. Liên Xô cùng các nước xã hội chủ nghĩa ủng hộ cuộc kháng chiến và công cuộc xây dựng đất nước của nhân dân Việt Nam. Các hoạt động ở mỗi khu vực có đặc điểm riêng. Việc nằm trong cùng một cột về hai phe không có nghĩa mọi nước trong phe tham gia bằng cùng một cách.

Hình 9.2 trang 43 là ảnh Bức tường Béc-lin năm 1989, một biểu hiện của sự chia cắt. Tường ngăn cách các phần của thành phố Béc-lin; không phải toàn bộ đường biên giới giữa hai nước Đức. Ảnh giúp nhận biết không gian bị chia cắt, nhưng không tự cung cấp đầy đủ nguyên nhân của cuộc đối đầu. Khi ghi một dẫn chứng, dùng cấu trúc: **sự kiện hoặc hình ảnh → lĩnh vực đối đầu → điều mà dẫn chứng cho thấy**. Ví dụ, NATO và Vác-sa-va cho thấy sự hình thành các liên minh chính trị–quân sự đối lập.