ASEAN sau năm 1991: mở rộng và tăng liên kết

Sau năm 1991, Chiến tranh lạnh kết thúc, vấn đề Cam-pu-chia được giải quyết, tình hình chính trị khu vực cải thiện. Những thay đổi này tạo điều kiện để các nước Đông Nam Á tăng hợp tác và ASEAN mở rộng thành viên. Đến đầu giai đoạn này, ASEAN có sáu thành viên. Mở rộng từ sáu lên mười trong những năm 1990 là quá trình nhiều nước lần lượt gia nhập, không diễn ra trong cùng một ngày. Cần phân biệt **mở rộng thành viên** với **tăng mức độ liên kết**. Việc một nước gia nhập làm đổi số thành viên; kí hiệp định, xây cơ chế hợp tác có thể làm quan hệ sâu hơn ngay khi số thành viên chưa đổi.

**Tháng 7-1995**, Việt Nam gia nhập, trở thành thành viên thứ 7. **Tháng 7-1997**, Lào và Mi-an-ma gia nhập, nâng số thành viên lên 9. **Tháng 4-1999**, Cam-pu-chia được kết nạp, hình thành **ASEAN 10**. Hình 19.8 trang 99 SGK ghi lễ kết nạp Cam-pu-chia ở Hà Nội năm 1999. Ảnh là dẫn chứng của một mốc mở rộng, khác ảnh thành lập ASEAN năm 1967 hoặc thành lập Cộng đồng năm 2015. Mở rộng tạo cơ sở cho hợp tác phát triển, xây dựng Đông Nam Á hoà bình, ổn định, phồn vinh. Khi đọc trục thời gian, giữ từng mốc và số thành viên tương ứng; không kéo kết quả của năm sau về trước.

Năm **1992**, ASEAN kí Hiệp định khung về tăng cường hợp tác kinh tế và thoả thuận về Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (**AFTA**). Đây là khuôn khổ quan trọng của hợp tác kinh tế, thương mại. Năm **2007**, Hiến chương ASEAN ra đời, tạo cơ sở pháp lí tăng liên kết. Năm **2009**, Lộ trình xây dựng Cộng đồng được thông qua; đến **2015**, Cộng đồng ASEAN thành lập. Các mốc cho thấy có quá trình chuẩn bị, không chỉ một lễ công bố. Năm **2020**, Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (**RCEP**) được kí giữa ASEAN và năm đối tác: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ô-xtrây-li-a, Niu Di-lân. Hiệp định có hiệu lực từ tháng 1-2022 theo SGK. Năm kí khác năm bắt đầu có hiệu lực; RCEP cũng không phải tên gọi khác của riêng ASEAN.

Tên **ASEAN 10** giúp nhận diện giai đoạn mở rộng hoàn tất năm 1999 trong SGK. Số thành viên ở một giai đoạn không nhất thiết giữ nguyên về sau. ASEAN xác nhận **Timor-Leste gia nhập ngày 26-10-2025, trở thành thành viên thứ 11**. Thông tin này là cập nhật từ nguồn chính thức, ghi riêng với các mốc 1995–1999 của sách. Khi dựng trục thời gian, ghi nguồn ở từng phần và đặt sự kiện theo năm. Có thể dùng màu hoặc chú thích để phân biệt nội dung SGK với cập nhật bổ sung. Không đổi ngày của ảnh 1999 hay gắn số 11 vào năm 1999.

Một trục thời gian có thể đặt các mốc 1992, 1995, 1997, 1999, 2007, 2009, 2015, 2020, 2022 theo thứ tự, rồi bổ sung mốc cập nhật 2025 có nguồn. Dùng kí hiệu riêng cho gia nhập, văn bản hợp tác, thành lập Cộng đồng. Sau khi ghi sự kiện, thêm một câu kết luận: ASEAN vừa mở rộng thành viên vừa tăng liên kết. Phân biệt ba điều: nhiều thành viên hơn, cơ chế hợp tác sâu hơn và việc thực hiện một mục tiêu cụ thể. Có văn bản hoặc mục tiêu chưa tự chứng minh mọi nội dung đều đã hoàn thành.