Vương triều Mạc và xung đột Nam – Bắc triều

Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào khủng hoảng. Các phe phái tranh giành quyền lực, khởi nghĩa nông dân nổ ra, làm triều đình thêm suy yếu. Trong hoàn cảnh đó, võ quan **Mạc Đăng Dung** từng bước nắm quyền. Năm **1527**, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi và lập ra Vương triều Mạc. Sau khi lên ngôi, ông thực hiện một số chính sách chính trị, kinh tế và xã hội nhằm ổn định, phát triển đất nước. Khi trình bày sự kiện, cần nối bối cảnh khủng hoảng với sự thay đổi vương triều, thay vì chỉ học riêng tên người và năm.

Một bộ phận quan lại trung thành với nhà Lê chống lại nhà Mạc để khôi phục vương triều cũ. Năm **1533**, Nguyễn Kim vào Thanh Hoá, lấy danh nghĩa **“phù Lê diệt Mạc”**, đưa một người con của vua Lê lên ngôi. Chính quyền này được sử sách gọi là **Nam triều**; nhà Mạc ở phía bắc được gọi là **Bắc triều**. Mâu thuẫn giữa hai thế lực dẫn tới cuộc xung đột **1533–1592**. Nam – Bắc triều là tên gọi hai chính quyền đối lập trong bối cảnh này, cần phân biệt với Đàng Ngoài – Đàng Trong của cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn về sau.

Sơ đồ giúp theo dõi bên nào tiến công và bước ngoặt năm 1592.

Đọc từ trên xuống; khoảng cách giữa các ô không biểu thị số năm.

Xung đột kéo dài làm đất nước bị chia cắt. Thanh – Nghệ và đồng bằng Bắc Bộ trở thành chiến trường; làng mạc bị tàn phá, nông nghiệp và thủ công nghiệp đình trệ, buôn bán giữa các vùng gặp khó khăn. Nhân dân chịu đói khổ, bắt lính, đi phu và cảnh gia đình li tán. Chẳng hạn, khi người lao động bị bắt đi lính hoặc phải rời làng, đồng ruộng thiếu người cày cấy. Vì thế, chiến tranh không chỉ gây tổn thất ngay trong giao chiến mà còn làm đời sống sản xuất bị gián đoạn. Đây là **hệ quả đối với nhân dân**, khác với kết quả quân sự bên nào chiếm được kinh thành.