Văn học phản ánh cuộc sống và khát vọng
Văn học viết phát triển với nhiều tác phẩm chữ Nôm có giá trị, tiêu biểu là **Truyện Kiều của Nguyễn Du**, thơ Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Công Trứ. Văn học dân gian phong phú với tục ngữ, ca dao, dân ca, truyện Nôm dài, truyện tiếu lâm.
Các tác phẩm góp phần làm giàu văn học dân tộc, phản ánh cuộc sống lao động và khát vọng của nhân dân, phê phán thói hư, tật xấu trong xã hội phong kiến. Khi nêu giá trị, cần gắn nhận xét với nội dung tác phẩm hoặc một dẫn chứng đã đọc.
Bài luyện: Thành tựu và lĩnh vực
Cặp nào đúng về một thành tựu văn học được nêu trong bài?
Đúng. Cần ghép đúng tác giả, tác phẩm và lĩnh vực.
Đại Nam nhất thống chí không phải tác phẩm của Nguyễn Du.
Phan Huy Chú gắn với Lịch triều hiến chương loại chí.
Hoàng Việt nhất thống dư địa chí mới gắn với Lê Quang Định.
Lời giải
Chọn A. Truyện Kiều là tác phẩm chữ Nôm của Nguyễn Du. Đại Nam nhất thống chí thuộc lĩnh vực địa lí; Nhã nhạc thuộc âm nhạc. Ghép đúng tác giả và lĩnh vực giúp tránh chỉ nhớ rời từng tên.
Âm nhạc, hội hoạ và kiến trúc
**Nhã nhạc** là âm nhạc cung đình đã có từ trước, được bổ sung và phát triển đến đỉnh cao dưới thời Nguyễn. Năm 2003, UNESCO ghi danh Nhã nhạc cung đình Huế là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; năm 2008, di sản được đưa vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nghệ thuật dân gian tiếp tục phát triển với dân ca, tranh Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, Làng Sình. Về kiến trúc, điêu khắc có kinh thành Huế, Khuê Văn Các, đền Ngọc Sơn và Cửu đỉnh trong Hoàng thành Huế.
**Quần thể di tích Cố đô Huế** được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá thế giới năm 1993. Di tích kiến trúc và loại hình âm nhạc đều có giá trị văn hoá nhưng thuộc những loại di sản khác nhau.
Bài luyện: Phân biệt nguồn gốc và phát triển
Nhận xét nào đúng về Nhã nhạc dưới thời Nguyễn?
2003 là mốc ghi danh, không phải mốc ra đời.
SGK phân biệt nguồn gốc trước thời Nguyễn với sự phát triển dưới Nguyễn.
Đúng. Nguồn gốc và giai đoạn phát triển là hai thông tin khác nhau.
2008 là mốc đưa vào Danh sách đại diện, không phải biểu diễn đầu tiên.
Lời giải
Chọn C. Nhã nhạc là âm nhạc cung đình có trước thời Nguyễn, tiếp tục được bổ sung và đạt đỉnh cao dưới triều Nguyễn. Mốc UNESCO ghi danh phản ánh sự công nhận giá trị, không phải thời điểm loại hình âm nhạc xuất hiện.
Bài luyện: Đọc mốc ghi danh
Cặp mốc nào đúng theo bài?
Đúng. Hai mốc gắn với hai di sản khác nhau.
Phương án đã đổi chỗ các mốc.
Ghi danh di sản khác với xây dựng hoặc ra đời.
2008 gắn với chuyển danh sách của Nhã nhạc, không gộp hai loại di sản.
Lời giải
Chọn A. Quần thể di tích Cố đô Huế được ghi danh Di sản văn hoá thế giới năm 1993. Nhã nhạc được tuyên dương Kiệt tác năm 2003, rồi đưa vào Danh sách đại diện năm 2008. Không nhầm mốc ghi danh với mốc ra đời hay loại di sản.
Sử học, địa lí và tôn giáo
Triều Nguyễn có nhiều công trình sử học và địa lí giá trị. Bảng giúp phân biệt nội dung nghiên cứu của một số công trình được SGK giới thiệu.
| Lĩnh vực | Ví dụ và người/cơ quan biên soạn |
| --- | --- |
| Sử học | Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục — Quốc sử quán triều Nguyễn |
| Sử học, thể chế | Lịch triều hiến chương loại chí — Phan Huy Chú |
| Địa lí | Đại Nam nhất thống chí — Quốc sử quán triều Nguyễn; Hoàng Việt nhất thống dư địa chí — Lê Quang Định |
Việc biên soạn giúp ghi chép, hệ thống hoá hiểu biết về đất nước; khi sử dụng cần đọc đúng phần, thời gian và xuất xứ tư liệu.
Về tôn giáo, Phật giáo tiếp tục phát triển. Các giáo sĩ phương Tây truyền bá Công giáo, số người theo đạo và nhà thờ tăng lên. Đây là hoạt động tôn giáo trong xã hội; chính sách cấm đạo của triều đình là một mặt khác cần phân biệt.
Bài luyện: Đọc bảng công trình
Cần tìm một công trình địa lí gắn với Lê Quang Định. Lựa chọn nào phù hợp?
Truyện Kiều thuộc văn học, của Nguyễn Du.
Đại Nam thực lục do Quốc sử quán biên soạn, thuộc sử học.
Công trình này gắn với Phan Huy Chú.
Đúng. Bảng ghép công trình địa lí này với Lê Quang Định.
Lời giải
Chọn D. Hoàng Việt nhất thống dư địa chí là công trình địa lí gắn với Lê Quang Định. Muốn chọn đúng phải xét cả lĩnh vực và người biên soạn, không chỉ nhận ra tên một tác phẩm thời Nguyễn.
Bài luyện: Hoạt động và chính sách
Hai thông tin “số người theo Công giáo tăng” và “triều đình cấm đạo” nên được hiểu thế nào?
Chính sách và diễn biến thực tế không phải lúc nào cũng trùng nhau.
Đúng. Cần phân biệt đối tượng của hai nhận định.
SGK nêu rõ hoạt động truyền bá Công giáo.
Không thể suy việc bãi bỏ chính sách chỉ từ sự tăng tín đồ.
Lời giải
Chọn B. Hoạt động truyền giáo và số tín đồ phản ánh đời sống tôn giáo trong xã hội. Cấm đạo là chính sách của triều đình. Hai thông tin nói về hai mặt có thể cùng tồn tại; không lấy một mặt để tự xoá mặt còn lại.
Chuẩn bị bài giới thiệu một thành tựu
Có thể chọn Cửu đỉnh, Nhã nhạc, một công trình kiến trúc hoặc tác phẩm trong bài. Chuẩn bị SGK, nguồn của bảo tàng/cơ quan quản lí di sản và giấy hoặc tệp để ghi chép.
1. Xác định tên thành tựu, lĩnh vực và bối cảnh thời gian.
2. Tìm hai, ba đặc điểm rõ từ nguồn đã đọc; ghi tác giả/cơ quan, tên tài liệu, đường dẫn và ngày tra cứu.
3. Dùng đặc điểm ấy giải thích giá trị, tránh chỉ liệt kê lời ca ngợi.
4. Soạn bài giới thiệu ngắn kèm hình có xuất xứ nếu được phép sử dụng; nêu một việc bảo tồn phù hợp.
Ví dụ, ảnh Cửu đỉnh hiện nay cho thấy hình dáng hiện vật đang được bảo tồn; ảnh ấy không phải ảnh chụp lúc đúc đỉnh ở thế kỉ XIX. Sản phẩm cần có thông tin kiểm được, dẫn chứng và nguồn, không chỉ một danh sách tên di sản.
Bài luyện: Phân biệt hiện vật và ảnh
Một ảnh chụp Cửu đỉnh hiện nay có thể trực tiếp giúp quan sát điều gì?
Ảnh hiện nay không chụp sự kiện ở thế kỉ XIX.
Ảnh không tự cung cấp lời nói của thợ đúc.
Đúng. Đó là thông tin trực tiếp quan sát được.
Ảnh hiện vật không phải thống kê dân số.
Lời giải
Chọn C. Ảnh hiện nay ghi lại diện mạo hiện vật ở thời điểm chụp, giúp quan sát hình dáng và chi tiết. Muốn biết quá trình đúc, người thực hiện hoặc đời sống thời đó cần tư liệu khác; không coi ảnh hiện tại là ảnh sự kiện lịch sử.
Bài luyện: Bài giới thiệu có căn cứ
Bản giới thiệu nào đáp ứng cách làm trong bài?
Lời khen chưa cho biết đặc điểm và căn cứ.
Thông tin đoán và ảnh không rõ nguồn chưa đáp ứng yêu cầu.
Nhiệm vụ cần giới thiệu có trọng tâm và dẫn chứng.
Đúng. Nội dung có trọng tâm, căn cứ và nguồn.
Lời giải
Chọn D. Một bài giới thiệu cần xác định thành tựu, bối cảnh, đặc điểm và giá trị; dẫn nguồn đã đọc và nêu việc bảo tồn phù hợp. Hình nếu dùng phải có xuất xứ, quyền sử dụng. Chọn đúng cách làm chỉ kiểm nhận biết; vẫn cần tự tạo và kiểm lại sản phẩm giới thiệu.
Đang học