Tác động của cách mạng công nghiệp

Máy móc thay đổi căn bản quá trình sản xuất, nâng năng suất lao động, thúc đẩy nhiều ngành kinh tế và tạo ra lượng của cải lớn hơn. Nhà máy, khu công nghiệp phát triển, thu hút lao động; các thành phố đông dân mở rộng. Đó là những biểu hiện chuyển từ **văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp**. **Năng suất lao động** là lượng sản phẩm làm ra trong một đơn vị thời gian. Khi so sánh, phải cùng loại sản phẩm, đơn vị và khoảng thời gian; tổng sản lượng tăng chưa đủ chứng minh năng suất tăng nếu số lao động hoặc thời gian cũng tăng. Ví dụ minh họa tự đặt: cùng một loại vải, một người trước đây làm 2 mét trong một giờ, sau khi dùng máy làm 8 mét trong một giờ. Năng suất tăng 8 : 2 = 4 lần. Đây là dữ liệu luyện cách so sánh, không phải số đo lịch sử của một nhà máy.

Cách mạng công nghiệp đưa tới sự hình thành hai giai cấp cơ bản của xã hội tư bản: **tư sản và vô sản**. Tư sản sở hữu tư liệu sản xuất như nhà máy, máy móc, thuê lao động và giàu lên nhanh chóng. Vô sản là những người lao động làm thuê, ngày càng đông và tập trung trong các nhà máy. Hai giai cấp có mâu thuẫn về quyền lợi. Giới chủ tìm cách tăng lợi nhuận, còn người lao động phải chịu điều kiện làm việc khổ cực, áp bức và bóc lột. Công nhân đứng lên đấu tranh chống sự áp bức, bóc lột ấy. Không phân loại chỉ bằng việc một người đứng cạnh máy móc. Cần xét quan hệ với tư liệu sản xuất và vai trò trong lao động: sở hữu nhà máy, thuê người làm khác với lao động làm thuê trong nhà máy đó.

SGK trang 18 dẫn tư liệu từ sách Khám phá Lịch sử 8, mô tả xưởng dệt nhiều bụi, nền có dầu và bụi bông; cả phụ nữ, trẻ em làm công nhân. Trẻ phải chui dưới máy để nối sợi, giúp máy không dừng. Những chi tiết này cho thấy môi trường độc hại và sự bóc lột sức lao động, kể cả lao động trẻ em. Tranh trẻ em trong nhà máy giấy ở Đức đi cùng tư liệu giúp nhận biết mặt trái của sản xuất thời đó. **Tư liệu mô tả xưởng dệt**, còn **tranh minh họa nhà máy giấy**; chúng cùng gợi vấn đề lao động trẻ em, không có nghĩa cùng một nhà máy hoặc cùng một thời điểm chính xác. Cũng không gọi tranh là ảnh chụp. Ngoài bóc lột sức lao động, cách mạng công nghiệp gắn với ô nhiễm môi trường, xâm chiếm và tranh giành thuộc địa. Vì vậy, cần xem cả phát triển sản xuất và những hậu quả đối với con người, môi trường.

Nhận định “cách mạng công nghiệp làm thay đổi sản xuất và xã hội” cần dẫn chứng ở hai mặt. Về sản xuất: máy móc nâng năng suất, công nghiệp và đô thị phát triển. Về xã hội: tư sản và vô sản hình thành, mâu thuẫn quyền lợi gay gắt; người lao động chịu bóc lột, môi trường bị ô nhiễm. Có thể đánh giá một thành tựu qua tác dụng, phạm vi ảnh hưởng và hậu quả; lựa chọn tiêu biểu cần giải thích tiêu chí. Không dùng câu hỏi mở “thành tựu nào quan trọng nhất?” làm câu chấm có một đáp án khi chưa nêu tiêu chí. Khi liên hệ ngày nay, trước hết nói rõ kiến thức lịch sử nào đang được dùng, rồi tìm dẫn chứng hiện nay có nguồn và thời điểm riêng. Không mặc nhiên gán điều kiện lao động trong tư liệu lịch sử cho mọi nhà máy hiện nay.