Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh đầu thế kỉ XX

Đầu thế kỉ XX, xã hội Việt Nam biến đổi dưới cuộc khai thác thuộc địa. Tư tưởng dân chủ tư sản từ châu Âu và trào lưu duy tân ở phương Đông, trong đó có Nhật Bản, tác động đến các nhà yêu nước. Một bộ phận trí thức Nho học tiến bộ vận động cứu nước theo khuynh hướng mới. **Phan Bội Châu** và **Phan Châu Trinh** đều tiêu biểu cho lòng yêu nước, mong đất nước tiến bộ, nhưng lựa chọn cách thực hiện khác nhau.

**Phan Bội Châu 1867–1940** chủ trương đánh đuổi Pháp, giành độc lập, tranh thủ sự giúp đỡ từ nước ngoài. Năm **1904**, ông cùng những người yêu nước lập **Hội Duy tân**. Đầu **1905**, ông sang Nhật tìm viện trợ; Hội phát động **Đông du**, đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập. Năm **1909**, ông bị trục xuất, phong trào tan rã. Năm **1912**, tại Quảng Đông, ông thành lập **Việt Nam Quang phục hội**, hướng tới đánh đuổi Pháp, khôi phục Việt Nam và thành lập chính thể cộng hoà. Đầu 1913, hội đưa người về nước hoạt động nhưng không thành công; Phan Bội Châu bị bắt, giam ở Quảng Đông. Chủ trương chính thể của ông có chuyển biến: từ hướng quân chủ lập hiến buổi đầu sang cộng hoà ở Quang phục hội. Vì vậy, khi giới thiệu cần gắn chủ trương với tổ chức và giai đoạn.

**Phan Châu Trinh 1872–1926** chủ trương dựa vào Pháp để thực hiện cải cách, nâng cao dân trí, dân quyền. Năm **1906**, ông cùng nhóm sĩ phu tiến bộ mở **cuộc vận động Duy tân ở Trung Kì**, với nội dung **“khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”**. Các hoạt động gồm mở trường kiểu mới, diễn thuyết, vận động phát triển công thương nghiệp và sản xuất, đả phá hủ tục. Có thể hiểu nội dung vận động là mở mang hiểu biết, khơi dậy tinh thần tự cường và chăm lo đời sống. Cuộc vận động góp phần thúc đẩy phong trào chống sưu thuế Trung Kì **1908**. Pháp thẳng tay đàn áp, bắt nhiều nhà yêu nước, trong đó có Phan Châu Trinh; phong trào tan rã.

| Tiêu chí | Hai hướng hoạt động | | --- | --- | | Điểm chung | Yêu nước, tìm cách cứu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản | | Phan Bội Châu | Thiên về bạo động đánh Pháp, tìm ngoại viện; có Đông du và Quang phục hội | | Phan Châu Trinh | Thiên về cải cách kinh tế, văn hoá, xã hội; dựa vào Pháp để đổi mới | | Kết quả, đóng góp | Chưa giành độc lập; cổ vũ lòng yêu nước, tinh thần tự cường và tư tưởng đổi mới | Hạn chế của hướng cầu viện Nhật là trông vào một nước đang chuyển sang chủ nghĩa đế quốc, có lợi ích riêng. Hướng dựa vào Pháp cải cách đặt hi vọng vào chính quyền thực dân đang thống trị đất nước. Các hoạt động còn bị đàn áp và chưa giải quyết được yêu cầu độc lập. Nhận xét cần vừa trân trọng lòng yêu nước, đóng góp, vừa chỉ rõ hạn chế của con đường trong hoàn cảnh lịch sử.