Khởi nghĩa nông dân Yên Thế, 1884–1913

Niên biểu giữ cả những đợt chiến đấu và khoảng giảng hoà để thấy tiến trình kéo dài.

Năm **1884**, khởi nghĩa nông dân bùng nổ ở **Yên Thế**, do **Đề Nắm**, sau đó là **Đề Thám (Hoàng Hoa Thám)** lãnh đạo. Mục tiêu chủ yếu là giữ đất, giữ làng, bảo vệ cuộc sống tự do trước sự xâm lược và bình định của Pháp. Phong trào xuất phát từ nông dân, không do Dụ Cần vương phát động. Khi đặt cạnh Cần vương, cần thấy cùng tinh thần chống Pháp nhưng khác nguồn gốc, lực lượng lãnh đạo và khẩu hiệu.

Nghĩa quân đánh bại nhiều cuộc càn quét của Pháp, tiêu biểu ở **Cao Thượng tháng 11–1890**, **Hố Chuối tháng 12–1890**. Lực lượng nghĩa quân làm chủ vùng Yên Thế, mở rộng hoạt động ra xung quanh, dựa địa hình và cách đánh du kích để chiến đấu. Trong tiến trình khởi nghĩa có hai lần giảng hoà: lần đầu từ **10–1894 đến 11–1895**, lần hai từ **12–1897 đến cuối 1908**. Giảng hoà tạo những khoảng tạm ngừng giao tranh; không đồng nghĩa Pháp rút khỏi Việt Nam hoặc nghĩa quân từ bỏ mục tiêu bảo vệ cuộc sống. Từ đầu **1909**, Pháp mở vây ráp quy mô, nghĩa quân thiệt hại nặng. Tháng **2–1913**, Đề Thám bị tay sai Pháp giết hại; khởi nghĩa suy yếu rồi tan rã.

Bảng chỉ so theo các tiêu chí chính, không phủ nhận lòng yêu nước ở cả hai phong trào. | Tiêu chí | Cần vương và Yên Thế | | --- | --- | | Điểm chung | Đều chống Pháp, thể hiện lòng yêu nước, cuối cùng thất bại | | Mục tiêu trực tiếp | Cần vương: giúp vua cứu nước; Yên Thế: giữ đất, giữ làng, bảo vệ tự do | | Lãnh đạo chủ yếu | Cần vương: văn thân, sĩ phu; Yên Thế: thủ lĩnh nông dân | | Thời gian | Cần vương 1885–1896; Yên Thế 1884–1913, kéo dài gần 30 năm | Yên Thế bắt đầu trước Cần vương và tiếp tục sau khi phong trào Cần vương kết thúc. Hai khoảng thời gian chồng lên nhau một phần, không phải phong trào này kết thúc rồi phong trào kia mới bắt đầu.

Yên Thế là cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời kì cận đại theo SGK. Phong trào thể hiện sức chiến đấu bền bỉ, lòng yêu quê hương và khát vọng tự do. Cuộc khởi nghĩa vẫn bị giới hạn ở một vùng, dễ bị cô lập, thiếu sự phối hợp rộng và đường lối lãnh đạo đáp ứng yêu cầu mới; tương quan lực lượng bất lợi, Pháp cùng lực lượng tay sai đàn áp mạnh. Những hạn chế và điều kiện ấy góp phần dẫn đến thất bại. Kinh nghiệm có thể rút ra là cần đường lối phù hợp và đoàn kết, tổ chức lực lượng rộng. Khi nêu bài học, phải chỉ ra nó xuất phát từ hạn chế nào của phong trào.