Đấu tranh chống thực dân ở Đông Nam Á

Quá trình xâm nhập, thống trị của thực dân vấp phải sự đấu tranh của nhân dân Đông Nam Á. Các phong trào diễn ra ở nhiều nơi, với thủ lĩnh, lực lượng và thời điểm khác nhau. Đọc theo từng trường hợp để tránh ghép tên người của nước này với cuộc đấu tranh ở nước khác. Ở **In-đô-nê-xi-a**, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Hà Lan nổ ra như các cuộc đấu tranh của Tơ-ru-nô Giê-giô, Su-ra-pa-tít và Đi-pô-nê-gô-rô. Khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô diễn ra 1825–1830. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu mà SGK nêu ở đây đều thất bại, nhưng cho thấy sự chống đối ách đô hộ không ngừng. Ở **Phi-líp-pin**, nhân dân chống thực dân Tây Ban Nha. Đầu thế kỉ XIX có các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của Nô-va-lét năm 1823 và Khơ-rút-xơ. Khi mô tả, mục tiêu là nêu nơi, lực lượng chống lại và trường hợp tiêu biểu, không tự thêm diễn biến chưa có tư liệu. Ở **Miến Điện**, trong cuộc xâm lược 1824–1826, quân Anh gặp sự kháng cự của quân đội do Ban-đu-la chỉ huy. Năm 1825, Ban-đu-la hi sinh, cuộc kháng chiến thất bại.

SGK nhắc cuộc chống trả của cư dân đảo Mác-tan dưới sự lãnh đạo của La-pu-la-pu năm 1521; SGV cho biết họ đánh thắng quân Tây Ban Nha. Sự kiện này sớm hơn nửa sau thế kỉ XVI, là dẫn chứng rằng người dân đã chống trả từ khi thực dân mới xâm nhập. Nó không diễn ra cùng thời với Nô-va-lét 1823. Ảnh ở SGK trang 22 là **tượng đài La-pu-la-pu**, tưởng niệm nhân vật lịch sử. Có thể dùng ảnh để nhận biết cách nhân vật được tưởng niệm; muốn mô tả trận đánh 1521 phải dựa vào thông tin lịch sử đi kèm, không coi tượng đài là ảnh chụp trận đánh hoặc hình chân dung được chụp lúc ông còn sống.

Khi mô tả một cuộc đấu tranh, ghi **nơi–thời gian–người hoặc lực lượng lãnh đạo–đối tượng đấu tranh–kết quả đã biết**. Ví dụ: ở Miến Điện, trong cuộc xâm lược 1824–1826, quân đội do Ban-đu-la chỉ huy chống quân Anh; Ban-đu-la hi sinh 1825, kháng chiến thất bại. Khi nguồn chưa nêu rõ kết quả hoặc diễn biến, giữ phần đã có căn cứ và tìm tư liệu bổ sung; không tự dựng lời nói, trận đánh hay nguyên nhân thất bại. So sánh hai phong trào cần cùng tiêu chí, chẳng hạn cùng hỏi chống lực lượng nào, không lấy năm của phong trào này so với kết quả phong trào khác. Các trường hợp cho thấy nhân dân nhiều nước đấu tranh chống xâm lược, đô hộ với hình thức và kết quả khác nhau. Một trận đánh thắng không có nghĩa đã xóa toàn bộ ách thống trị về sau; một khởi nghĩa thất bại cũng không có nghĩa mọi cuộc đấu tranh đều chấm dứt.