Biển đảo từ thời tiền sử đến thế kỉ XV

Dấu tích khảo cổ ở ven biển cho thấy cư dân từ thời tiền sử đã đánh bắt hải sản, sinh sống và giao lưu giữa các vùng. Đến thời các nhà nước đầu tiên trên lãnh thổ Việt Nam như Văn Lang–Âu Lạc, Chăm-pa, Phù Nam, khai thác biển và giao thương tiếp tục có vai trò quan trọng. Hoạ tiết thuyền trên trống, thạp đồng Đông Sơn là một loại dẫn chứng vật chất về đời sống sông nước. Các truyền thuyết Lạc Long Quân–Âu Cơ, Mai An Tiêm phản ánh cách cộng đồng ghi nhớ và hình dung mối liên hệ với biển. Truyền thuyết có giá trị văn hoá, nhưng không được dùng như bản ghi ngày tháng, toạ độ chính xác hoặc văn bản phân định biển. Khi học quá trình xác lập chủ quyền, cần xếp dẫn chứng theo thời kì và loại nguồn: hoạt động khai thác, giao lưu của cư dân; hoạt động tổ chức, quản lí của nhà nước; tư liệu thể hiện các hoạt động ấy. Không coi mọi loại bằng chứng có cùng chức năng.

Vị trí ven biển giúp Chăm-pa thu hút thương nhân nước ngoài. **Óc Eo** là thương cảng nổi tiếng của Phù Nam, gắn với giao thương trong khu vực và với Trung Quốc, Ấn Độ. Hoạt động ấy cho thấy biển không chỉ cung cấp nguồn sống mà còn kết nối các trung tâm kinh tế, văn hoá. Trong thời Bắc thuộc ở phía Bắc, người Việt vừa đấu tranh giành độc lập, vừa tiếp tục khai thác biển đảo. Cần giữ bối cảnh từng khu vực, nhà nước và thời kì; không gom tất cả cư dân, thương cảng của nhiều thế kỉ thành một sự kiện diễn ra cùng lúc. Địa danh hành chính hiện nay chỉ giúp tìm vị trí khi đã nói rõ mốc, không thay tên và tổ chức nhà nước cổ.

Biển là tuyến giao thông kết nối Đại Việt với bên ngoài. Cư dân ven biển tiếp tục khai thác nguồn lợi, lập nghiệp và góp phần chống ngoại xâm. Thương cảng **Vân Đồn** có vai trò quan trọng từ thời Lý–Trần; triều Trần cử tướng tin cậy trấn thủ, cho thấy giao thương đi cùng tổ chức bảo vệ vùng biển đảo. Các cửa biển Hội Triều, Hội Thống cũng trở thành nơi buôn bán với thương nhân nước ngoài. Nhà Lê sơ tiếp tục khai phá, duy trì buôn bán và giữ chủ quyền đất liền, vùng biển, các đảo lớn. Trong cùng khoảng thời gian, vương triều Vi-giay-a của Chăm-pa phát triển thương mại biển qua các thương cảng. Khi so sánh, phải ghi đúng chủ thể lịch sử của từng hoạt động. Có thể trình bày theo mạch: điều kiện ven biển tạo cơ hội giao thương; cư dân tổ chức sản xuất, trao đổi; nhà nước thực hiện quản lí và bảo vệ. Điều kiện tự nhiên tạo thuận lợi, còn kết quả gắn với hoạt động cụ thể của con người.

Bảng dưới là gợi ý diễn đạt lời riêng cho phần đầu nhiệm vụ tổng kết SGK 171. Có thể bổ sung ví dụ cụ thể từ đúng trang sách. | Thời kì | Dẫn chứng chính | | --- | --- | | Tiền sử | Khảo cổ cho thấy đánh bắt, sinh sống và giao lưu ven biển. | | VII TCN–X | Đông Sơn; hoạt động biển của Văn Lang–Âu Lạc, Chăm-pa, Phù Nam; thương cảng Óc Eo. | | X–XV | Giao thương, trấn thủ Vân Đồn; khai thác và bảo vệ biển đảo, các thương cảng. | Sau mỗi dẫn chứng, thêm một câu giải thích nó cho thấy hoạt động gì. Không dùng một bảng thiếu bối cảnh để chứng minh tất cả sự kiện xảy ra cùng thời điểm. Phần XVI–XIX và sự tiếp nối sau đó sẽ được học ở bài sau.