Xã hội phong kiến và Thiên Chúa giáo ở Tây Âu

Từ thế kỉ III, đế quốc La Mã lâm vào khủng hoảng. Cuối thế kỉ V, các bộ tộc Giéc-man tiến vào lãnh thổ La Mã. Năm 476 là mốc sụp đổ của chính quyền La Mã ở Tây Âu, mở ra thời kì hình thành các vương quốc mới như Phơ-răng, Ăng-glô Xắc-xông, Tây Gốt và Đông Gốt. Ở Vương quốc Phơ-răng, quý tộc Giéc-man chiếm nhiều ruộng đất của chủ nô La Mã và được phong tước vị. Quý tộc La Mã quy thuận chính quyền mới được giữ ruộng đất. Những lực lượng này dần trở thành lãnh chúa. Nô lệ được giải phóng và nông dân tự do mất ruộng đất trở thành nông nô, phải nhận ruộng và lệ thuộc lãnh chúa. Vương quốc Phơ-răng mở rộng dưới thời Sác-lơ-ma-nhơ. Sau khi ông mất, vương quốc bị chia thành ba, về sau gắn với sự hình thành Pháp, Đức và I-ta-li-a. Đây là quá trình biến đổi qua nhiều thế kỉ; không phải mọi quan hệ phong kiến đều xuất hiện hoàn chỉnh trong riêng năm 476.

Đến thế kỉ IX, những vùng đất rộng lớn do lãnh chúa chiếm giữ trở thành lãnh địa phong kiến. Lãnh địa có khu đất của lãnh chúa và ruộng đất giao cho nông nô canh tác, gọi là đất khẩu phần. Lâu đài là nơi ở của lãnh chúa trong lãnh địa; không đồng nhất một lâu đài với toàn bộ lãnh địa. Lãnh chúa nắm nhiều quyền cai quản, có quân đội, luật lệ, tòa án, chế độ thuế và đo lường riêng. Vì vậy, lãnh địa vừa là đơn vị kinh tế, vừa là đơn vị chính trị cơ bản ở Tây Âu thời kì này. Kinh tế lãnh địa chủ yếu tự cấp tự túc: nông nghiệp giữ vai trò chính; nông nô làm ra phần lớn lương thực, quần áo và đồ dùng phục vụ đời sống. Một số hàng như sắt, muối hoặc hàng xa xỉ vẫn được mua từ bên ngoài. Tự cấp tự túc nói lên cách đáp ứng phần lớn nhu cầu, không có nghĩa là tuyệt đối không trao đổi.

Lãnh chúa sống chủ yếu bằng việc bóc lột lao động của nông nô thông qua tô, thuế và các nghĩa vụ. Nông nô là lực lượng sản xuất chính, làm việc trên ruộng của lãnh chúa và canh tác phần ruộng được giao. Nông nô không hoàn toàn giống nô lệ: họ có gia đình, nhà ở và công cụ riêng. Tuy vậy, họ vẫn bị lệ thuộc vào lãnh chúa. Khi so sánh, cần nhìn cả điều kiện sinh sống lẫn nghĩa vụ, tránh coi nông nô là người hoàn toàn tự do.

Thiên Chúa giáo ra đời vào đầu Công nguyên tại Giê-ru-sa-lem, do Giê-su sáng lập. Ban đầu, tôn giáo này được những người nghèo khổ, bị áp bức tin theo. Đến thế kỉ IV, Thiên Chúa giáo trở thành quốc giáo của đế quốc La Mã. Trong xã hội phong kiến Tây Âu, Giáo hội Thiên Chúa giáo có thế lực lớn về kinh tế, chính trị và văn hóa, ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tinh thần. Giáo hội còn là chỗ dựa của chế độ phong kiến. Vai trò này cần được hiểu trong thời kì lịch sử đang học.