Vương quốc Cam-pu-chia thời Ăng-co

Thế kỉ VI, người Khơ-me xây dựng vương quốc riêng, được gọi là Chân Lạp. Năm802, Giay-a-vác-man II thống nhất lãnh thổ, đổi tên nước là Cam-pu-chia. Từ thế kỉ IX đến thế kỉ XV là thời kì phát triển rực rỡ, gọi là thời kì Ăng-co theo tên kinh đô. Đến thế kỉ XV, tranh giành quyền lực giữa các phe phái cùng sự tấn công của người Thái làm vương quốc suy yếu. Người Khơ-me chuyển kinh đô từ Ăng-co về phía nam Biển Hồ, vùng Phnôm Pênh ngày nay. Cần phân biệt sự kết thúc thời kì Ăng-co với sự chấm dứt toàn bộ lịch sử Cam-pu-chia. Khi lập trục thời gian, đặt lần lượt: Chân Lạp thế kỉ VI, thống nhất năm 802, thời Ăng-co IX–XV, suy yếu và chuyển kinh đô thế kỉ XV. Kiểm mỗi nhãn với niên đại và ghi rõ nếu khoảng cách trên trục chỉ thể hiện thứ tự.

Thời Ăng-co, đất nước thống nhất, ổn định; các vương triều củng cố quyền lực. Giay-a-vác-man VII còn tổ chức những hoạt động công ích: mở đường giao thông, lập nơi nghỉ chân cho lữ khách và cơ sở khám chữa bệnh. Những việc làm ấy là dẫn chứng về sự quan tâm tới đời sống và việc đi lại của cư dân. Khi nhận xét, cần chỉ ra việc làm cụ thể rồi mới nêu ý nghĩa, thay vì chỉ nói chung rằng thời Ăng-co phát triển.

Theo mũi tên để giải thích công trình thủy lợi góp phần vào sản xuất như thế nào.

Các hồ lớn như Ba-ray Tây, Ba-ray Đông cùng hệ thống kênh máng được xây dựng để trữ nước và điều phối nước tưới. Nhờ quan tâm thủy lợi, sản xuất nông nghiệp có điều kiện phát triển. Cư dân còn đánh bắt cá ở Biển Hồ, khai thác lâm thổ sản, làm đồ trang sức và chạm khắc phù điêu. Sơ đồ khái quát mối liên hệ từ công trình thủy lợi tới nước tưới và nông nghiệp. Nó không biểu diễn vị trí các hồ hay toàn bộ nguyên nhân phát triển kinh tế; tổ chức sản xuất và lao động của cư dân cũng cần được tính đến.

Các vua Ăng-co mở rộng quyền lực ra bên ngoài bằng những cuộc tấn công quân sự. Phạm vi ảnh hưởng từng mở tới hạ lưu Chao Phray-a, trung lưu Mê Công và Chăm-pa. Những biểu hiện về nhà nước, kinh tế và quân sự cho thấy Cam-pu-chia thời Ăng-co trở thành một cường quốc trong khu vực. Các địa bàn ấy thuộc bối cảnh lịch sử của những cuộc mở rộng. Khi xác định vị trí theo tên nước hiện nay trong sách, không được biến chúng thành kết luận về đường biên hiện nay hoặc coi phạm vi quyền lực luôn giữ nguyên qua mọi thời điểm.

Cư dân Khơ-me có tín ngưỡng dân gian như cầu mưa, tín ngưỡng phồn thực; đồng thời tiếp nhận Hin-đu giáo và Phật giáo. Chữ Khơ-me được sáng tạo từ thế kỉ VII và tiếp tục hoàn chỉnh. Văn học dân gian cùng văn học viết có thần thoại, truyện cười, truyện thơ và nhiều hình thức khác. Kiến trúc, điêu khắc đạt thành tựu nổi bật với Ăng-co Vát và Ăng-co Thom. Hình đền Bay-on ở trang43 SGK ghi rõ đền nằm trong quần thể Ăng-co Thom. Đọc chú thích rồi quan sát tháp, hình chạm khắc sẽ giúp nhận biết công trình; không đổi tên thành Ăng-co Vát chỉ vì cùng thuộc di sản Ăng-co. Những thành tựu thể hiện sức sáng tạo của người Khơ-me và đóng góp vào văn hóa Đông Nam Á. Tiếp thu ảnh hưởng tôn giáo, văn hóa bên ngoài đi cùng việc tạo dựng những giá trị riêng.

Chọn Ăng-co Vát, Ăng-co Thom hoặc một di sản khác đúng phạm vi bài. Tìm SGK và nguồn chính thức của cơ quan văn hóa; ghi tên, vị trí, thời kì, nét nổi bật, giá trị và nguồn ảnh nếu dùng. Chỉ đưa niên đại hay người xây dựng khi có căn cứ rõ. Phần trình bày cần nối mô tả với nhận xét: chi tiết kiến trúc hoặc chạm khắc nào cho thấy tài năng của cư dân, vì sao công trình cần được trân trọng và bảo tồn. Với bảng hệ thống thời Ăng-co, chia các mặt nhà nước, kinh tế, mở rộng quyền lực và văn hóa; mỗi nhận xét phải có dẫn chứng tương ứng. Cần tự lập bảng hoặc bài giới thiệu để thực hành, ngoài việc làm câu lựa chọn.