Vị trí, địa hình và khoáng sản châu Á

Châu Á cùng châu Âu hợp thành lục địa Á–Âu. Diện tích châu Á khoảng 44,4 triệu km², kể cả các đảo, lớn nhất trong các châu lục. Lãnh thổ dạng khối rộng, kéo dài từ trên vòng cực Bắc đến phía nam Xích đạo. Vì vậy không thể lấy đặc điểm một địa điểm để đại diện cho toàn châu lục. Mở bản đồ tự nhiên trang 110, tìm Bắc Băng Dương ở phía bắc, Thái Bình Dương ở phía đông, Ấn Độ Dương ở phía nam. Châu Á tiếp giáp châu Âu và châu Phi; dãy U-ran là một phần ranh giới với châu Âu. Đọc vị trí bằng đường vĩ tuyến, tên biển và châu lục, rồi mới chuyển sang địa hình.

Châu Á có núi, sơn nguyên, cao nguyên và đồng bằng rộng lớn; bề mặt bị chia cắt mạnh. Sơn nguyên là vùng đất cao, rộng, có thể xen các dãy núi và thung lũng. | Khu vực | Nét địa hình chính | | --- | --- | | Trung tâm | Núi và sơn nguyên cao, đồ sộ; các dãy Thiên Sơn, Côn Luân, Hi-ma-lay-a. | | Phía bắc | Đồng bằng và cao nguyên thấp, tương đối bằng phẳng. | | Phía đông | Địa hình thấp dần về phía biển, có núi, cao nguyên và đồng bằng ven biển. | | Phía nam, tây nam | Đan xen núi, sơn nguyên và đồng bằng. | Trên hình 1 trang 110, đọc thang màu độ cao trước. Tìm Hi-ma-lay-a và sơn nguyên Tây Tạng trong vùng cao ở trung tâm, rồi so với đồng bằng Tây Xi-bia ở phía bắc. Màu địa hình cho biết độ cao, không phải tự nó cho biết nơi nào đông dân hay giàu khoáng sản.

Châu Á có nhiều loại khoáng sản như dầu mỏ, than đá, sắt, crôm, đồng, thiếc. Khoáng sản cung cấp nguyên liệu, nhiên liệu cho sản xuất, nhưng cần khai thác tiết kiệm và hạn chế tác động đến môi trường. Với bản đồ trang 110, chọn một loại khoáng sản, tra đúng kí hiệu rồi tìm nơi kí hiệu xuất hiện. Chẳng hạn, các kí hiệu dầu mỏ ở khu vực bán đảo A-rập và vịnh Péc-xích giúp nhận biết vùng có tài nguyên này. Không thấy kí hiệu ở một vị trí trên bản đồ khái quát chưa đủ để kết luận nơi đó hoàn toàn không có khoáng sản.

Đọc từng chuỗi từ đặc điểm đến cách sử dụng và bảo vệ.

Núi cao và địa hình chia cắt gây khó cho giao thông, tổ chức sản xuất; sườn dốc dễ xói mòn, sạt lở khi mất lớp phủ thực vật. Đồng bằng thuận lợi hơn cho cư trú và trồng trọt khi có đất, nước phù hợp, nhưng vẫn có nguy cơ ngập lụt và ô nhiễm. Sơ đồ liên hệ hai ví dụ để chọn cách ứng xử: giữ rừng, sử dụng đất hợp lí ở miền núi; bảo vệ đất, nước và phòng lũ ở đồng bằng. Khi tìm hiểu một địa phương, còn phải xét khí hậu, nguồn nước và hoạt động con người, không chỉ riêng độ cao.