Văn hóa và giáo dục thời Lý

Phật giáo được vua, quan và nhân dân tôn sùng; chùa, tháp được xây ở nhiều nơi. Nho giáo dần mở rộng ảnh hưởng, Đạo giáo hòa vào tín ngưỡng dân gian. Không nên hiểu một tôn giáo được đề cao thì các tư tưởng, tôn giáo khác hoàn toàn vắng mặt. Văn học chữ Hán bước đầu phát triển, với các tác phẩm tiêu biểu như Chiếu dời đô và Nam quốc sơn hà. Các tác phẩm thể hiện ý thức về quốc gia, độc lập và sự phát triển đất nước. Khi nói về tác phẩm, cần phân biệt nội dung được thể hiện với những câu chuyện lưu truyền về hoàn cảnh ra đời.

Sơ đồ giúp ghép đúng sự kiện với thời điểm, tránh đồng nhất nơi thờ, kì thi và trường học.

Năm 1070, nhà Lý xây dựng Văn Miếu để thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết. Năm 1075, triều đình mở khoa thi đầu tiên. Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập, ban đầu là nơi học của con em quý tộc, sau đó mở rộng cho con quan và người giỏi trong nước. Ba sự kiện cho thấy triều đình từng bước coi trọng học tập và tuyển chọn người có học. Tuy nhiên, đối tượng học không phải ngay từ đầu đã gồm tất cả trẻ em. Cũng không thể từ những mốc này kết luận trước đó đất nước hoàn toàn chưa có hoạt động dạy học.

Kiến trúc, điêu khắc phát triển, gắn với cung điện, chùa, tháp và hình trang trí. Trang 56 SGK giới thiệu tượng Phật A-di-đà ở chùa Phật Tích và ngói úp trang trí hình rồng bằng đất nung thời Lý. Loại vật liệu, hình tượng và cách tạo dáng là những chi tiết có thể quan sát để nhận xét về nghệ thuật. Chèo, múa rối nước và các hoạt động dân gian như đua thuyền, đấu vật được ưa chuộng. Chúng giúp thấy văn hóa không chỉ có công trình của triều đình mà còn có sinh hoạt trong nhân dân. Khi đọc hình, bắt đầu từ tên hiện vật, niên đại và chú thích; tiếp đó mô tả chi tiết thật sự thấy được, rồi mới rút nhận xét. Một hiện vật không đủ để khẳng định mọi người thời ấy có đời sống giống nhau.

Có thể chọn một thành tựu trong SGK để tìm hiểu và viết đoạn giới thiệu khoảng 7–10 câu. Trước hết ghi tên và nguồn; tiếp theo nêu thời kì, đặc điểm tiêu biểu; giải thích giá trị bằng dẫn chứng; cuối cùng nói về việc giữ gìn, phát huy giá trị nếu có tài liệu đã kiểm. Ví dụ, với tượng Phật A-di-đà, cần dùng chú thích để xác định hiện vật thời Lý, mô tả nét tạo hình quan sát được và liên hệ với sự phát triển Phật giáo, điêu khắc. Không lấy ngày chụp ảnh làm niên đại của tượng. Câu luyện dưới đây kiểm cách lựa chọn thông tin; phần viết đoạn cần thực hiện riêng.