Văn hóa và giáo dục thời Lê sơ

Thời Lê sơ, Nho giáo được đề cao, chiếm vị trí độc tôn; Phật giáo và Đạo giáo bị hạn chế. Hạn chế không có nghĩa các tôn giáo ấy hoàn toàn biến mất. Văn học chữ Hán tiếp tục giữ ưu thế, có Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập của Nguyễn Trãi và Quỳnh uyển cửu ca của Hội Tao đàn. Văn học chữ Nôm giữ vị trí quan trọng, có Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Hồng Đức quốc âm thi tập của Lê Thánh Tông. Hai dòng cùng góp vào sự phát triển văn học dân tộc.

Nhà Lê sơ coi trọng chép sử và biên soạn sách địa lí, bản đồ. Đại Việt sử ký toàn thư gắn với Ngô Sỹ Liên, Dư địa chí gắn với Nguyễn Trãi; Hồng Đức bản đồ là dẫn chứng về việc ghi chép không gian đất nước. Toán học có Đại thành toán pháp, Lập thành toán pháp; y học có Bản thảo thực vật toát yếu. Công trình ở Thăng Long, Lam Kinh và điêu khắc trên đá, gỗ, gốm thể hiện kĩ thuật, thẩm mĩ. Nhã nhạc cung đình, tuồng, chèo tiếp tục phát triển. Có thể đọc hình bậc thềm chạm rồng ở trang 77 SGK để nhận xét nghệ thuật qua chi tiết quan sát được. Với ảnh khu di tích Lam Kinh hiện nay, cần đọc chú thích từng công trình, không tự coi mọi bộ phận đang thấy đều nguyên vẹn từ thế kỉ XV.

Nhà Lê dựng lại Quốc Tử Giám, tổ chức đều đặn các khoa thi Tiến sĩ để tuyển quan, lập bia ở Văn Miếu–Quốc Tử Giám để tôn vinh người đỗ đạt. Việc dạy học tạo nguồn người có học, thi cử tuyển chọn, bia ghi nhận và khuyến khích học tập. Năm 1484, Thân Nhân Trung soạn văn bia cho khoa thi Nhâm Tuất 1442, nhấn mạnh vai trò người hiền tài đối với quốc gia. Phải phân biệt năm khoa thi với năm dựng, soạn bia. Tư liệu giúp giải thích vì sao triều đình coi trọng đào tạo nhân tài, không có nghĩa sự phát triển đất nước chỉ nhờ người đỗ thi mà không cần đóng góp của nhân dân.

Tư liệu trang 88 SGK trích Luật Hồng Đức về quyền thừa kế của con gái, việc chia phần tài sản vợ chồng cùng làm ra và quyền của người vợ khi bị chồng ruồng bỏ theo điều kiện nêu trong luật. Những quy định là căn cứ nhận xét luật có điểm tiến bộ, chú ý quyền lợi phụ nữ. Nhận xét phải giữ phạm vi tư liệu và bối cảnh thời Lê sơ. Một số điểm bảo vệ quyền lợi không có nghĩa xã hội đã bình đẳng hoàn toàn; phần kinh tế–xã hội vẫn cho thấy khác biệt địa vị. Khi tự lập bảng thành tựu, có thể chọn quy định cụ thể rồi ghi ý nghĩa tương ứng, tránh dùng nhận định vượt quá nguồn.