Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu

Để mở rộng kinh doanh, những người giàu có cần vốn và nhân công. Trong giai đoạn đầu ở Tây Âu, việc tích lũy của cải gắn với cướp bóc tài nguyên ở thuộc địa, buôn bán nô lệ, tước đoạt ruộng đất của nông nô và tư liệu sản xuất của thợ thủ công. Ở Anh, phong trào rào đất cướp ruộng biến ruộng của nông dân thành đồng cỏ nuôi cừu để lấy lông cung cấp cho nghề dệt len. Nhiều người mất ruộng và tư liệu sản xuất, phải đi làm thuê để sống. Quá trình ấy vừa tập trung của cải vào một bộ phận, vừa tạo ra lực lượng lao động làm thuê. Có vốn và nhân công, các chủ kinh doanh mở công trường thủ công, đồn điền lớn, công ti thương mại. Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa nảy sinh trong lòng xã hội phong kiến, không xuất hiện do một sự kiện đơn lẻ và cũng không thay thế toàn bộ xã hội cũ ngay lập tức.

| Giai cấp tư sản | Giai cấp vô sản | |---|---| | Hình thành từ những thương nhân, thợ cả, thị dân giàu có… | Hình thành từ những người lao động mất tư liệu sản xuất, phải làm thuê. | | Có vốn, làm chủ công trường, đồn điền hoặc công ti thương mại. | Bán sức lao động, nhận tiền công để sinh sống. | | Có thế lực kinh tế, nhưng địa vị chính trị trong xã hội phong kiến chưa tương xứng. | Bị giai cấp tư sản bóc lột trong quan hệ chủ–thợ. | Trong quan hệ sản xuất mới, tư sản làm chủ tư liệu sản xuất, vô sản làm thuê. Cần phân biệt quan hệ này với lãnh chúa–nông nô vốn gắn với ruộng đất lãnh địa và nghĩa vụ tô, thuế. Cả hai đều là quan hệ bóc lột, nhưng địa vị và cách tổ chức sản xuất không giống nhau.