Nhà Trần thành lập và tổ chức chính quyền

Từ cuối thế kỉ XII, nhà Lý suy yếu, phải dựa vào họ Trần để dẹp các thế lực chống đối. Nhờ đó, họ Trần từng bước nắm quyền hành. Tháng 1/1226, Lý Chiêu Hoàng buộc phải nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh; nhà Trần được thành lập. Khi giải thích sự thay thế triều đại, cần nêu bối cảnh nhà Lý suy yếu và nhu cầu ổn định, xây dựng đất nước. Mốc nhường ngôi là sự kiện trực tiếp; hoàn cảnh trước đó giúp hiểu vì sao sự chuyển đổi xảy ra.

Nhà Trần tiếp tục củng cố chế độ quân chủ trung ương tập quyền, tức quyền lực tập trung vào triều đình đứng đầu là vua. Vua cha thường truyền ngôi cho con rồi làm Thái thượng hoàng, cùng trông coi việc nước. Nhiều người trong hoàng tộc giữ chức vụ trọng yếu và được ban thái ấp. Bộ máy được tổ chức quy củ hơn từ trung ương đến địa phương. Cả nước chia 12 lộ, phủ; ở cấp xã có xã quan. | Tiêu chí | Lý và Trần | |---|---| | Điểm chung | Vua đứng đầu; có quan lại và các cấp địa phương. | | Thời Lý | Địa phương có 24 lộ, phủ. | | Thời Trần | Địa phương có 12 lộ, phủ; có chế độ Thái thượng hoàng. | Số lộ, phủ ít hơn không tự chứng minh nhà nước yếu đi; cần xét cả cách tổ chức, quản lí và việc củng cố quyền lực.

Quân đội gồm quân triều đình, quân các lộ, phủ, quân vương hầu và dân binh làng xã. Chính sách ngụ binh ư nông tiếp tục được thực hiện. Nhà Trần ban hành Quốc triều hình luật, tăng cường các cơ quan pháp luật. Triều đình chú ý quản lí miền núi, vùng biên viễn và thi hành chính sách cai trị khoan hòa, gần gũi dân. Trong đối ngoại, nhà Trần giữ quan hệ hòa hiếu với các vương triều phương Bắc; Chăm-pa, Chân Lạp, Ai Lao có quan hệ bang giao, buôn bán với Đại Việt. Những chính sách ấy phục vụ ổn định và xây dựng đất nước.